नवी दिल्ली: देशातील सर्वात मोठी प्रशासकीय प्रक्रिया मानली जाणारी ‘जनगणना’ (Census 2027) अखेर आजपासून म्हणजेच १ एप्रिलपासून सुरू होत आहे. तब्बल १५ वर्षांच्या प्रदीर्घ प्रतीक्षेनंतर ही प्रक्रिया पार पडत असून, यंदाची जनगणना पूर्णपणे डिजिटल पद्धतीने होणार आहे. यामध्ये ३३ महत्त्वाचे प्रश्न विचारले जाणार असून, ‘लीव्ह-इन रिलेशनशिप’बाबत घेतलेला एक मोठा निर्णय चर्चेत आहे.
दोन टप्प्यांत होणार जनगणना (Census in Two Phases)
यंदाची जनगणना दोन महत्त्वाच्या टप्प्यांत विभागली गेली आहे. एप्रिल ते सप्टेंबर २०२६ दरम्यान पहिला टप्पा पूर्ण करण्याचे उद्दिष्ट आहे.
१. पहिला टप्पा (घरगुती व गृहनिर्माण): यात घरांची स्थिती, सुविधा आणि मालमत्ता यांची माहिती घेतली जाईल.
२. दुसरा टप्पा (लोकसंख्या गणना): यात वय, शिक्षण, व्यवसाय, स्थलांतर आणि महत्त्वाची म्हणजे जातीनिहाय माहिती गोळा केली जाणार आहे.
नागरिक स्वतः करू शकणार नोंदणी (Self-Enumeration)
डिजिटल भारताच्या दिशेने पाऊल टाकत सरकारने यंदा स्वयं-नोंदणीची (Self-registration) सुविधा उपलब्ध करून दिली आहे. १ एप्रिलपासून नागरिक स्वतःची माहिती ऑनलाइन नोंदवू शकतील. जे नागरिक स्वतः नोंदणी करणार नाहीत, त्यांच्यासाठी १६ एप्रिलपासून प्रगणक (अधिकारी) प्रत्यक्ष घरी येऊन माहिती संकलित करतील.
महत्त्वाचा निर्णय: यंदाच्या जनगणनेत ‘लीव्ह-इन रिलेशनशिप’मध्ये राहणाऱ्या जोडप्यांना ‘विवाहित’ मानले जाणार आहे, हा एक ऐतिहासिक बदल मानला जात आहे.
जनगणनेदरम्यान विचारले जाणारे ३३ मुख्य प्रश्न
तुमच्या घरी जेव्हा अधिकारी येतील, तेव्हा ते खालील मुद्द्यांवर आधारित ३१ ते ३३ प्रश्न विचारतील. यामध्ये प्रामुख्याने घराची रचना आणि सोयीसुविधांवर भर असेल:
| श्रेणी | विचारले जाणारे प्रश्न |
| मालकी व जागा | घराचा क्रमांक, मालकी हक्क, खोल्यांची संख्या, इमारत क्रमांक. |
| कुटुंब माहिती | प्रमुखाचे नाव, लिंग, मोबाईल क्रमांक, एकूण सदस्य, विवाहित जोडप्यांची संख्या. |
| जातीचा तपशील | जात: सर्वसाधारण, SC, ST किंवा OBC. |
| पाणी व स्वच्छता | पिण्याच्या पाण्याचा स्रोत, शौचालय (आहे की नाही आणि प्रकार), सांडपाणी निचरा व्यवस्था. |
| ऊर्जा व इंधन | विजेचा स्रोत, स्वयंपाकाचे मुख्य इंधन, गॅस कनेक्शन. |
| साधने व संपत्ती | टीव्ही, इंटरनेट, रेडिओ, लॅपटॉप/संगणक, स्मार्टफोन, सायकल, स्कूटर, कार/जीप. |
| घराचे बांधकाम | फरशी, भिंती आणि छतासाठी वापरलेले साहित्य (उदा. सिमेंट, मार्बल, विटा). |
| इतर | मुख्य अन्न आणि घराचा वापर (निवासासाठी की व्यवसायासाठी). |
जनगणनेचे महत्त्व काय? (Importance of Census)
ही केवळ आकडेवारी नसून देशाच्या भविष्यातील नियोजनाचा पाया आहे:
- मतदारसंघ फेररचना: लोकसभा, विधानसभा आणि स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या मतदारसंघांच्या सीमा निश्चित करण्यासाठी या डेटाचा वापर होईल.
- आरक्षण: विविध समाजांच्या आरक्षणाची व्याप्ती ठरवण्यासाठी जातीनिहाय डेटा महत्त्वाचा ठरेल.
- शासकीय योजना: शिक्षण, आरोग्य आणि पायाभूत सुविधांसाठी धोरण आखताना या माहितीचा उपयोग होतो.
- संशोधन: संशोधक आणि अर्थशास्त्रज्ञांना देशाच्या आर्थिक स्थितीचा अभ्यास करण्यासाठी हे आकडे दिशादर्शक ठरतात.
देशातील ३६ राज्ये, केंद्रशासित प्रदेश आणि ६.३ लाखांहून अधिक गावे या प्रक्रियेत समाविष्ट होणार आहेत. डिजिटल स्वरूपामुळे ही माहिती अधिक अचूक आणि सुरक्षितपणे साठवली जाणार आहे.
दैनिक रत्नागिरी खबरदार
ISO 9001:2015 CERTIFIED
(RNI NO. MAHMAR/2013/57411)
शासनमान्य रजिस्टर न्यूजपेपर
10:36 01-04-2026
