राजापूर: रत्नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुका हा ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक वारशासाठी ओळखला जातो. आता या तालुक्याच्या शिरपेचात मानाचा आणखी एक तुरा रोवला गेला आहे. राजापूरमधील राजवाडी ते वाडीखुर्द दरम्यान असलेल्या जामसंडेच्या घनदाट जंगल भागात पाच कातळकोरीव प्राचीन लेणी आढळून आल्या आहेत. या शोधामुळे कोकणच्या प्राचीन स्थापत्यशास्त्राचा नवा पैलू समोर आला असून संशोधकांमध्ये उत्साहाचे वातावरण आहे.
लेण्यांची रचना आणि स्थानिकांची श्रद्धा
जामसंडे येथील एका कातळकड्यात या लेण्यांची निर्मिती करण्यात आली आहे. याची रचना खालीलप्रमाणे आहे:
- रांगेतील लेणी: एकाच कातळकड्यात तीन लेणी एका रांगेत कोरलेली आहेत.
- इतर लेणी: उर्वरित दोन लेणी त्याच परिसराच्या लगतच्या भागात आढळतात.
- स्थानिक नाव: स्थानिक ग्रामस्थ या पवित्र स्थळाला ‘आडीवरेच्या श्रीदेवी महाकालीचे विश्रांतीस्थान’ म्हणून पूर्वापार ओळखतात.
‘शैव’ पंथाचा वारसा: शिवलिंगाच्या खुणा स्पष्ट
या लेण्यांच्या अभ्यासातून अत्यंत महत्त्वाची माहिती समोर आली आहे. लेण्यांच्या आतील भागात पादपीठ आणि त्यावर शिवलिंग स्थापनेसाठी केलेली गोलाकार खोबण स्पष्टपणे दिसून येते. या महत्त्वपूर्ण पुराव्यावरून ही लेणी शैव पंथाशी संबंधित असावीत, असा प्राथमिक निष्कर्ष संशोधकांनी काढला आहे.
संशोधकांचा महत्त्वपूर्ण सहभाग
पुण्यातील प्रसिद्ध इतिहास संशोधक अनिल दुधाणे आणि इतिहास अभ्यासक विनोद पवार यांनी प्रत्यक्ष या दुर्गम स्थळाला भेट देऊन या लेण्यांचा शोध लावला आहे. विशेष म्हणजे, याच संशोधक जोडीने यापूर्वी गोठणेदोनिवडे येथील प्रसिद्ध ‘एकाश्म मंदिर’ देखील उजेडात आणले होते.
“राजापूर तालुक्यातील कोदवली, पांगरे, सोगमवाडी, गोठणेदोनिवडे, सागवे आणि मिठगवाणे या भागांतही अशाच प्रकारची लेणी व एकाश्म मंदिरे सापडली आहेत. ही सर्व स्थळे एकाच कालखंडातील असावीत आणि ती कोकणातील प्राचीन सांस्कृतिक, आध्यात्मिक आणि स्थापत्य वारशाची जिवंत साक्ष आहेत.” — अनिल दुधाणे व विनोद पवार, इतिहास संशोधक
पर्यटनाला मिळणार नवी दिशा?
राजापूर तालुक्यात सलगपणे सापडत असलेल्या या लेण्यांमुळे हा भाग भविष्यात ‘हेरिटेज टुरिझम’चे (वारसा पर्यटन) मोठे केंद्र बनण्याची शक्यता आहे. या लेण्यांच्या जतन आणि संवर्धनासाठी पुरातत्व विभागाने लक्ष द्यावे, अशी मागणी आता इतिहासप्रेमींकडून केली जात आहे.
दैनिक रत्नागिरी खबरदार
ISO 9001:2015 CERTIFIED
(RNI NO. MAHMAR/2013/57411)
शासनमान्य रजिस्टर न्यूजपेपर
13:14 06-04-2026
