अतिवृष्टीचे मुख्य कारण काय?
मुंबई:
Maharashtra Monsoon Update म्हणजेच यंदाच्या पावसाळ्यावर प्रशांत महासागरातील ‘एल निनो’ स्थितीचा प्रभाव जाणवत असतानाच, जुलै महिन्याच्या अवघ्या आठ दिवसांत झालेल्या पावसाने दोन नव्या विक्रमांची नोंद केली आहे. गेल्या दशकभराचा हवामानाचा आढावा घेतला असता, जुलैच्या पहिल्या आठ दिवसांमध्ये झालेला हा पाऊस आजवरचा सर्वाधिक पाऊस ठरला आहे.
राज्यातील पश्चिम घाट आणि सह्याद्री पर्वतरांगांमधील लोणावळा, महाबळेश्वर, ताम्हिणी घाट आणि भीरा या भागांमध्ये ६ ते ८ जुलैदरम्यान ६०० मिलिमीटरपेक्षा जास्त पावसाची अभूतपूर्व नोंद झाली. या मुसळधार पावसामुळे अनेक ठिकाणी भूस्खलन आणि पूरस्थिती निर्माण झाली असून रस्ते, रेल्वे आणि हवाई मार्गावरील वाहतुकीला याचा सर्वाधिक फटका बसला आहे. मुंबई आणि पुणे या दोन्ही प्रमुख शहरांना जोडणारा महत्त्वाचा दुवा मानल्या जाणाऱ्या लोणावळ्याचा काही भाग खबरदारी म्हणून तात्पुरता बंद करण्यात आला होता.
द्रोणीय रेषेमुळे मोसमी वारे सक्रिय; हे आहे अतिवृष्टीचे मुख्य कारण
‘एल निनो’चे संकट असतानाही जुलै महिन्यात इतका मुसळधार पाऊस कसा झाला, याचा शोध घेतला असता हवामानाचा एक विशिष्ट पॅटर्न समोर येतो. बंगालच्या उपसागरात निर्माण झालेल्या कमी दाबाच्या क्षेत्राची पश्चिमेकडे वाटचाल सुरू झाली आणि त्याच वेळी अरबी समुद्रात मुंबई-पुण्यावर स्थित असलेल्या द्रोणीय रेषेमुळे मोसमी वारे प्रचंड सक्रिय झाले. हे मोसमी वारे आपल्यासोबत मोठ्या प्रमाणात आर्द्रता घेऊन आल्यामुळे राज्याच्या घाट परिसरात पावसाची तीव्रता सर्वाधिक राहिली.
पश्चिम महाराष्ट्रातील हे घाटमाथे आणि डोंगराळ भाग संपूर्ण प्रदेशाच्या जलसंपत्तीसाठी अत्यंत महत्त्वपूर्ण मानले जातात. येथील कृष्णा आणि भीमा नद्यांची खोरं हे मुख्य पाणलोट क्षेत्र असून, या खोऱ्यांमध्ये २४ हून अधिक मोठी धरणं आहेत, ज्यातून पश्चिम महाराष्ट्राच्या खालच्या भागाला मोठ्या प्रमाणावर पाणीपुरवठा केला जातो.
पुणे वेधशाळेची माहिती: ८ दिवसांतच ओलांडली महिनाभराची सरासरी
भारतीय हवामान विभागाच्या (IMD) नियमांनुसार, २४ तासांत एखाद्या परिसरात २०४ मिमी ते २४४.५ मिमीदरम्यान पाऊस पडल्यास तो ‘अतिवृष्टी’ म्हणून गणला जातो. ६ ते ८ जुलैदरम्यान पश्चिम घाटाजवळ अशाच अतिवृष्टीची नोंद झाली.
पुणे वेधशाळेने दिलेल्या माहितीनुसार, पुण्यात जुलै महिन्यात सरासरी सुमारे १८९.१ मिलीमीटर पाऊस पडतो. मात्र, यंदा १ ते ६ जुलै या अवघ्या सहा दिवसांतच पावसाने जुलैची महिनाभराची सरासरी ओलांडली होती. त्यानंतरही पावसाचा जोर कायम राहिल्याने, अवघ्या आठ दिवसांत पावसाने ४०० मिलिमीटरचा टप्पा ओलांडून नवा उच्चांक प्रस्थापित केला आहे. कोकण प्रदेशासह मध्य महाराष्ट्रातील घाट माथ्यावर मुसळधार ते अतिमुसळधार पावसाची नोंद झाली असून यात लोणावळा, भीरा आणि महाबळेश्वर हे सर्वाधिक पावसाचे प्रदेश ठरले आहेत.
६ ते ८ जुलैदरम्यान प्रमुख ठिकाणांमधील पावसाची आकडेवारी:
| ठिकाण | पावसाची नोंद (मीमी) | सरासरीपेक्षा जास्त टक्केवारी |
| लोणावळा | १२९० मिमी | +१६१% |
| भीरा | ११२१ मिमी | +७३% |
| ताम्हिनी | १११० मिमी | +१२५% |
| शिरगाव | ९६० मिमी | +५८% |
| महाबळेश्वर | ९१६ मिमी | +१००% |
भौगोलिक भूरचना आणि ऐतिहासिक पावसाचे संदर्भ
हवामान विभागाने दिलेल्या विश्लेषणानुसार, भूरचना आणि पर्वतराचना या घटकांचा नैऋत्य मान्सूनच्या पावसावर मोठा प्रभाव पडतो. जेव्हा अरबी समुद्र सक्रिय असतो, तेव्हा सह्याद्रीच्या पर्वतरांगांमध्ये वसलेल्या पुणे, रायगड आणि सातारा जिल्ह्यातील घाट माथ्यांवर, तसेच ठाणे, रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि कोल्हापूरच्या पश्चिम डोंगराळ भागात मुसळधार पाऊस पडतो. भौगोलिकदृष्ट्या वाऱ्याच्या विरुद्ध दिशेला (समुद्राच्या बाजूने जेथे दमट वारे धडकतात) पर्जन्यमान जास्त असते, तर दुसऱ्या बाजूच्या वर्षाछायाच्या पट्ट्यात ते कमी असते.
ऐतिहासिक नोंदींचा संदर्भ (१९४१ – १९९०):
- लोणावळा: २३ जुलै १९९० रोजी एका दिवसात सर्वाधिक ५७८ मिमी पाऊस.
- महाबळेश्वर: २० जुलै १८९६ रोजी एका दिवसात सर्वाधिक ४५८ मिमी पाऊस.
- भीरा (रायगड): २४ जुलै १९८९ रोजी एका दिवसात सर्वाधिक ७१३ मिमी पाऊस.
पावसाचा जोर ओसरला; हवामान विभागाकडून काही भागांत ‘यलो अलर्ट’
बुधवारपासून राज्यातील पावसाचा जोर काहीसा ओसरला असून पुढील काही दिवसांत हलक्या ते मध्यम स्वरूपाच्या पावसाचा अंदाज वर्तवण्यात आला आहे. येत्या काळात राज्यातील कमाल तापमानात हळूहळू वाढ होण्याची शक्यता आहे. मात्र, हवामान विभागाने शुक्रवारी मध्य महाराष्ट्रातील सातारा आणि पुणे घाट विभागासह विदर्भातील यवतमाळ, वर्धा, चंद्रपूर आणि गडचिरोली या भागांसाठी पावसाचा ‘यलो अलर्ट’ जारी केला आहे. उर्वरित राज्यात हवामान प्रामुख्याने कोरडे राहण्याची शक्यता आहे.
राष्ट्रीय स्थिती: उत्तराखंडमध्ये रेड अलर्ट, गुजरातमध्ये पूरस्थिती
महाराष्ट्राबाहेर देशातील इतर राज्यांमध्येही पावसाने हाहाकार माजवला आहे. उत्तराखंडमध्ये मुसळधार पावसामुळे झालेल्या भूस्खलनाने रस्ते बंद झाले असून चार धाम यात्रेवर त्याचा थेट परिणाम झाला आहे; तिथे हवामान विभागाने ‘रेड अलर्ट’ जारी केला आहे. दिल्ली-एनसीआरमध्ये रस्त्यांवर पाणी साचल्याने वाहतूक कोंडी झाली आहे. गुजरातच्या सुरतमध्ये पावसामुळे ९ जणांचा मृत्यू झाला असून ३,९०० लोकांना सुरक्षित स्थळी हलवण्यात आले आहे. दुसरीकडे, मध्य प्रदेशात मात्र मान्सूनचा पट्टा उत्तर प्रदेशकडे सरकल्यामुळे शुक्रवारपासून पावसाचा जोर मंदावण्याची शक्यता आहे.
दैनिक रत्नागिरी खबरदार
ISO 9001:2015 CERTIFIED
(RNI NO. MAHMAR/2013/57411)
शासनमान्य रजिस्टर न्यूजपेपर
04:28 10-07-2026
