मुंबई, दि. २९ मार्च २०२५ : sambhaji maharaj गुढीपाडवा जवळ येताच सोशल मीडियावर दरवर्षीप्रमाणे छत्रपती शंभाजी महाराजांच्या मृत्यूशी आणि गुढीवरील उलट्या तांब्याशी संबंधित अनेक पोस्ट व्हायरल होत आहेत. यंदा छावा चित्रपटामुळे औरंगजेबाने संभाजी महाराजांची केलेली क्रूर हत्या पुन्हा चर्चेत आली आहे. काही संदेशांमध्ये असा दावा केला जातो की, गुढीवरील उलटा तांब्या हा संभाजी महाराजांच्या कापलेल्या मुंडक्याचे प्रतीक आहे आणि औरंगजेबाने ब्राह्मणांच्या सांगण्यावरून गुढी उभारण्याचे आदेश दिले. यामुळे गुढीपाडवा हा ‘ब्राह्मणांचा सण’ असून बहुजनांनी तो साजरा करू नये, असेही म्हटले जाते. पण या दाव्यांमध्ये कितपत तथ्य आहे? चला, या विषयाचा सखोल आढावा घेऊया.
सोशल मीडियावरील दावे आणि राजकीय वक्तव्ये
सोशल मीडियावर फिरणाऱ्या मेसेजेसमध्ये असा दावा केला जातो की, संभाजी महाराजांची हत्या मनुस्मृतीनुसार झाली आणि त्यानंतर गुढीपाडवा साजरा करण्याची प्रथा सुरू झाली. नुकतेच काँग्रेस नेते हुसेन दलवाई यांनीही असेच वक्तव्य केले की, “संभाजी महाराजांची हत्या पंडितांच्या सांगण्यावरून मनुस्मृतीप्रमाणे करण्यात आली.” या वक्तव्याने राजकीय वादाला तोंड फोडले असले, तरी ऐतिहासिक तथ्ये आणि पुरावे यावर प्रकाश टाकणे गरजेचे आहे.
संभाजी महाराजांचा मृत्यू आणि गुढीपाडवा sambhaji maharaj
छत्रपती शंभाजी महाराजांची हत्या ११ मार्च १६८९ रोजी (शालिवाहन शके १६१०, फाल्गुन अमावास्या) औरंगजेबाच्या सैन्याने तुळजापूरजवळील वढू येथे केली. दुसऱ्या दिवशी म्हणजेच चैत्र शुद्ध प्रतिपदेला शालिवाहन शके १६११ सुरू झाले, जो गुढीपाडव्याचा दिवस होता. काहींच्या मते, औरंगजेबाने हा दिवस मुद्दाम निवडला असावा, पण याला कोणताही ठोस पुरावा नाही. संभाजी महाराजांना पकडल्यानंतर ४० दिवसांनी त्यांची हत्या झाली, त्यामुळे ही निवड योगायोगाने झाली असण्याची शक्यताही नाकारता येत नाही.
गुढीची परंपरा कधीपासून?
गुढी उभारण्याची प्रथा संभाजी महाराजांच्या काळा पूर्वीपासूनच महाराष्ट्रात प्रचलित होती. इसवी सन ७८ मध्ये सातवाहन राजा गौतमीपुत्र सातकर्णीने शकांचा पराभव केला आणि विजयाचे प्रतीक म्हणून चैत्र शुद्ध प्रतिपदेला गुढी उभारली गेली. हीच परंपरा शालिवाहन शकाची सुरुवात मानली जाते. याशिवाय, १२व्या शतकातील ‘लीळा चरित्र’ ग्रंथात गुढीचा उल्लेख आहे. संत ज्ञानेश्वरांनी १२९० मध्ये ‘ज्ञानेश्वरी’त “सज्जनांक करवी गुढी सुखाची उभवी” असे लिहिले आहे. संत तुकाराम, चोखामेळा, एकनाथ यांच्या अभंगांमध्येही गुढीचा उल्लेख आढळतो. शिवाजी महाराजांच्या दक्षिण दिग्विजयातही गुढी उभारल्याचे वर्णन ‘शिवचरित्रात’ आहे. म्हणजेच, गुढी ही शतकानुशतके चालत आलेली परंपरा आहे, जी शंभाजी महाराजांच्या मृत्यूशी जोडली जाऊ शकत नाही.
उलटा तांब्या: प्रतीक कशाचे?
गुढीवरील उलटा तांब्या हा यश आणि समृद्धीचे प्रतीक मानला जातो. तो संभाजी महाराजांच्या मृत्यूशी जोडण्याचा कोणताही ऐतिहासिक आधार नाही. ही केवळ सोशल मीडियावर पसरलेली अफवा आहे, ज्यामागे समाजात फूट पाडण्याचा हेतू असू शकतो. औरंगजेबाला हिंदू परंपरांची माहिती होती, पण त्याने गुढी उभारण्याचे आदेश दिले असल्याचा कोणताही पुरावा नाही.
सणांचा खरा उद्देश काय?
गुढीपाडवा हा नववर्ष आणि विजयाचा सण आहे, जो समाजाला एकत्र आणतो. संभाजी महाराजांचे बलिदान स्वराज्यासाठी प्रेरणादायी ठरले, तर गुढीपाडवा नव्या आशेचे प्रतीक आहे. या दोन्ही गोष्टींना जातीपातींमध्ये फूट पाडण्यासाठी वापरणे चुकीचे आहे. इतिहासतज्ज्ञांच्या मते, अशा दाव्यांमागे तथ्यांपेक्षा भावनिक आवाहन जास्त आहे.
निष्कर्ष
गुढीपाडवा आणि संभाजी महाराजांच्या मृत्यूचा थेट संबंध नाही. गुढी ही प्राचीन परंपरा आहे, तर संभाजी महाराजांचे बलिदान मराठा इतिहासातील स्वतंत्र आणि महत्त्वाची घटना आहे. सोशल मीडियावरील अफवांपासून सावध राहून सणांचा आनंद आणि इतिहासाचा आदर राखणे महत्त्वाचे आहे.
