एका वर्षात तब्बल १,१२२ एकशिक्षकी शाळांची वाढ; कोकण आणि विदर्भात परिस्थिती सर्वात चिंताजनक, मुंबईतही १७० शाळा
मुंबई: Single Teacher Schools अंतर्गत राज्यातील शिक्षण विभागाकडून केल्या जाणाऱ्या शिक्षक भरतीचे दावे आणि शैक्षणिक सुधारणांच्या घोषणा फोल ठरल्याचे धक्कादायक वास्तव समोर आले आहे. राज्याच्या दुर्गम आणि डोंगराळ भागातील शाळांची अवस्था बिकट असून, आजही हजारो शाळा केवळ एकाच शिक्षकाच्या भरोशावर सुरू आहेत. नुकत्याच प्रसिद्ध झालेल्या ‘यूडायस प्लस २०२५-२६’ (UDISE+ 2025-26) च्या अधिकृत जिल्हानिहाय आकडेवारीतून राज्यातील एकशिक्षकी शाळांचे हे विदारक आणि असमतोल चित्र प्रथमच उघड झाले आहे.
राज्यात सध्या एकूण ९ हजार २७४ एकशिक्षकी शाळा असून, त्यापैकी जवळपास निम्म्या म्हणजेच ४ हजार ५८० शाळा या केवळ रत्नागिरी, रायगड, यवतमाळ, नागपूर, सातारा, पालघर, गडचिरोली आणि पुणे या आठ जिल्ह्यांमध्येच केंद्रित आहेत.
एकाच वर्षात १,१२२ एकशिक्षकी शाळांची वाढ; १.७९ लाख विद्यार्थ्यांचे भवितव्य टांगणीला
यूडायस प्लसच्या अहवालानुसार, राज्यातील या ९,२७४ एकशिक्षकी शाळांमध्ये सध्या १ लाख ७९ हजार ७१ विद्यार्थी प्राथमिक शिक्षण घेत आहेत. चिंताजनक बाब म्हणजे, गेल्या वर्षाच्या तुलनेत या शाळांची संख्या कमी होण्याऐवजी वाढली आहे. २०२४-२५ मध्ये राज्यात ८ हजार १५२ एकशिक्षकी शाळा होत्या. अवघ्या एका वर्षात त्यात १ हजार १२२ शाळांची भर पडून ही संख्या आता ९,२७४ वर पोहोचली आहे.
या प्रत्येक शाळेत केवळ एकाच शिक्षकावर खालील जबाबदाऱ्यांचा प्रचंड भार आहे:
- सर्व इयत्तांच्या विद्यार्थ्यांना एकत्रित अध्यापन करणे (शिक्षण देणे).
- मुख्याध्यापकाची (Headmaster) जबाबदारी सांभाळणे.
- शालेय पोषण आहारासह सर्व प्रशासकीय कामकाज पाहणे.
- शासनाच्या विविध योजनांची ऑनलाइन माहिती भरणे.
- पालकांशी समन्वय राखणे आणि स्थानिक बैठका घेणे.
या अवाजवी प्रशासकीय ताणामुळे शिक्षकांना विद्यार्थ्यांना शिकवण्यासाठी पुरेसा वेळ मिळत नाही, परिणामी विद्यार्थ्यांच्या शिक्षणाच्या गुणवत्तेचा पाया कमकुवत होण्याची मोठी भीती व्यक्त केली जात आहे.
जिल्हानिहाय आकडेवारी: रत्नागिरी जिल्हा संपूर्ण राज्यात प्रथम क्रमांकावर
५०० पेक्षा अधिक एकशिक्षकी शाळा असलेल्या ८ जिल्ह्यांपैकी ३ जिल्हे कोकणातील, ३ विदर्भातील आणि २ पश्चिम महाराष्ट्रातील आहेत. यावरून डोंगराळ, दुर्गम आणि आदिवासी बहुल भागांमध्ये शिक्षकांची टंचाई अधिक तीव्र असल्याचे स्पष्ट होते.
सर्वाधिक एकशिक्षकी शाळा असलेले टॉप-८ जिल्हे:
| जिल्हा | एकशिक्षकी शाळांची संख्या |
|---|---|
| १. रत्नागिरी | ७३९ (राज्यात अव्वल) |
| २. रायगड | ६३७ |
| ३. यवतमाळ | ५८५ |
| ४. नागपूर | ५३१ |
| ५. सातारा | ५३० |
| ६. पालघर | ६२८ |
| ७. गडचिरोली | ५२६ |
| ८. पुणे | ५०४ |
मुंबई महानगरातही १७० एकशिक्षकी शाळा; हिंगोलीत सर्वात कमी
दुसरीकडे राज्याची राजधानी असलेल्या मुंबई शहर आणि उपनगरात मिळून १७० एकशिक्षकी शाळा असल्याचे या अहवालात नोंदवले गेले आहे. यामुळे हा प्रश्न केवळ ग्रामीण किंवा आदिवासी भागापुरता मर्यादित नसून महानगरांपर्यंतही पोहोचल्याचे स्पष्ट झाले आहे.
तुलनेने कमी एकशिक्षकी शाळा असलेल्या जिल्ह्यांमध्ये हिंगोली (२५), लातूर (४७), अकोला (५१), परभणी (५२), धाराशिव (५७), मुंबई शहर (५७), वाशीम (६३) आणि बीड (६५) यांचा समावेश होतो.
तज्ज्ञांचे मत: शालेय शिक्षणासमोरील गंभीर आव्हान
“एकशिक्षकी शाळांमुळे विद्यार्थ्यांचे प्रचंड शैक्षणिक नुकसान होत असून एकाच शिक्षकावर अध्यापनासह प्रशासकीय कामकाजाचा ताण पडत आहे. ही स्थिती शालेय शिक्षणासमोरील गंभीर आव्हान आहे. शिक्षकांची उपलब्धता, घटती पटसंख्या आणि शाळांचे समायोजन या प्रश्नांकडे शासनाने गांभीर्याने पाहण्याची गरज आहे.” — सुशिल शेजुळे, मराठी शाळा संस्थाचालक संघ
राज्यातील डोंगराळ व दुर्गम वस्त्यांवरील विद्यार्थ्यांच्या शिक्षणाचा हक्क अबाधित राखायचा असेल, तर शासनाने रिक्त शिक्षक पदे तातडीने भरून मनुष्यबळाचे योग्य नियोजन करणे गरजेचे आहे, अन्यथा ग्रामीण भागातील सरकारी शाळा बंद पडण्याचा धोका अधिक वाढेल.
दैनिक रत्नागिरी खबरदार
ISO 9001:2015 CERTIFIED
(RNI NO. MAHMAR/2013/57411)
शासनमान्य रजिस्टर न्यूजपेपर
15:58 15-07-2026
