पुणे :
महाराष्ट्रात यंदा मार्च महिन्यापासूनच उन्हाची तीव्रता कमालीची वाढल्यामुळे राज्यातील धरणांमधील पाण्याचे बाष्पीभवन (Evaporation) अत्यंत वेगाने आणि मोठ्या प्रमाणावर होत असल्याचे चिंताजनक चित्र समोर आले आहे. तापमानातील सातत्यपूर्ण वाढ, कोरडे हवामान आणि वाऱ्याचा वाढलेला वेग या त्रिसूत्रीमुळे राज्यातील जलसाठ्यांचे प्रचंड नुकसान होत आहे.
जलसंपदा विभागाच्या अंदाजानुसार, राज्यातील धरणांमधील एकूण उपलब्ध पाणीसाठ्यापैकी सरासरी ८ ते १२ टक्के पाणी केवळ बाष्पीभवन झाल्यामुळे कमी झाले आहे. तर काही लहान आणि उथळ धरणांमध्ये हे बाष्पीभवनाचे प्रमाण तब्बल १५ टक्क्यांपर्यंत पोहोचले आहे. यंदा ‘अल-निनो’च्या पार्श्वभूमीवर निर्माण झालेले संकट पाहता, प्रशासनाकडून नागरिकांना पाणी जपून वापरण्याचे कडक आवाहन केले जात आहे.
गेल्या वर्षाच्या तुलनेत बाष्पीभवनात मोठी वाढ
मागील वर्षी राज्यातील बहुतांश भागात तापमान तुलनेने कमी राहिले होते, त्यामुळे बाष्पीभवनाचे प्रमाण ६ ते ९ टक्क्यांच्या दरम्यान मर्यादित होते. मात्र, यंदा मार्च, एप्रिल आणि मे महिन्यात अनेक शहरांमध्ये पारा ४० ते अगदी ४७ अंश सेल्सिअसच्या पार गेल्याने बाष्पीभवनात थेट २ ते ३ टक्क्यांची वाढ झाल्याचा अंदाज जलसंपदा विभागाने व्यक्त केला आहे. यामध्ये मराठवाडा आणि विदर्भातील धरणांवर उष्णतेचा सर्वाधिक फटका जाणवत आहे.
१० ते ३० टीएमसी पाणी हवेत गायब; उजनी, जायकवाडीत सर्वाधिक फटका!
राज्यातील एकूण धरणांचा विस्तीर्ण जलपृष्ठभाग (Water Surface Area) मोठा असल्याने सूर्यकिरणांचा थेट परिणाम जलाशयांवर होतो. यामुळे राज्यातील खालील प्रमुख प्रकल्पांमधून दररोज लाखो लीटर पाणी बाष्पीभवनामुळे वाया जात आहे:
- उजनी धरण
- जायकवाडी धरण
- कोयना धरण
- वारणा धरण
- भंडारदरा धरण
- येलदरी धरण
आकडेवारीनुसार, राज्यात सुमारे १० ते ३० टीएमसी (TMC) पाणी केवळ बाष्पीभवनामुळे हवेत उडून गेले आहे. जलसंपदा विभागाच्या अधिकाऱ्यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, उन्हाळ्यात खुल्या जलाशयांमध्ये दररोज तब्बल ५ ते ८ मिलीमीटरने पाण्याची पातळी कमी होत असल्याचे स्पष्ट निरीक्षण नोंदवण्यात आले आहे.
बाष्पीभवन वाढण्याची ४ प्रमुख कारणे:
१. तापमानात सातत्याने वाढ: उच्च तापमानामुळे पाण्याची वाफ होण्याचा वेग झपाट्याने वाढतो. २. कोरडे वारे आणि कमी आर्द्रता: हवेतील कोरडेपणा आणि वेगवान वाऱ्यांमुळे पाण्याचे बाष्पीभवन वेगाने होते. ३. उथळ धरणांतील साठा लवकर तापणे: कमी खोली असलेल्या उथळ धरणांमधील पाणी लवकर तापते आणि त्यामुळे बाष्पीभवनाचे प्रमाण वाढते. ४. हवामान बदलाचा वाढता प्रभाव: जागतिक तापमानवाढीमुळे उष्णतेच्या लाटा वाढत आहेत, ज्याचा थेट परिणाम जलसाठ्यांवर होत आहे.
जूनच्या पहिल्या आठवड्यात संकट गडद होणार?
जलसंपदा विभागाच्या तज्ज्ञांनुसार, उन्हाळ्यात धरणातील पाण्याची पातळी जसजशी कमी होते, तसतसे उथळ भागातील पाणी अधिक वेगाने तापू लागते. जर मान्सूनचे (पावसाचे) आगमन लांबले, तर मे अखेर आणि जूनच्या पहिल्या आठवड्यात राज्यातील उपलब्ध पाणीसाठ्यावर आणखी अभूतपूर्व ताण निर्माण होऊ शकतो. त्यामुळे सध्याची पाणीटंचाई केवळ मानवी वापरामुळे नसून निसर्गाच्या या बाष्पीभवन प्रक्रियेमुळे अधिक तीव्र झाली आहे.
बातमीचे ठळक मुद्दे (Quick Highlights):
- मुख्य संकट: राज्यातील धरणांमधील एकूण साठ्यापैकी सुमारे १२% पाणी बाष्पीभवनामुळे नष्ट.
- प्रमाण: लहान व उथळ धरणांमध्ये बाष्पीभवनाचा आकडा १५ टक्क्यांवर.
- घट: उन्हाळ्यात खुल्या जलाशयांची पातळी दररोज ५ ते ८ मिलीमीटरने कमी होतेय.
- कारण: पारा ४० ते ४७ अंश सेल्सिअसच्या पुढे गेल्याने बाष्पीभवनात २ ते ३ टक्क्यांची वाढ.
दैनिक रत्नागिरी खबरदार
ISO 9001:2015 CERTIFIED
(RNI NO. MAHMAR/2013/57411)
शासनमान्य रजिस्टर न्यूजपेपर
15:32 29-05-2026
