राजापूर इंग्रज वखार परिसरातील विहिरीची इतिहास अभ्यासकांकडून प्रत्यक्ष पाहणी; पुरातत्त्व विभागाकडून शास्त्रीय सर्वेक्षणाची मागणी
राजापूर: येथील ऐतिहासिक इंग्रज वखार परिसरातील एक प्राचीन विहीर सध्या इतिहास अभ्यासक आणि संशोधकांच्या विशेष चर्चेचा विषय ठरली आहे. विहिरीची वैशिष्ट्यपूर्ण आणि दुर्मिळ रचना, परिसरातील तटबंदीचे अवशेष आणि इंग्रज वखारीशी असलेला तिचा थेट संबंध यामुळे या वास्तूच्या अचूक कालखंडाबाबत नव्याने आणि सखोल संशोधनाची गरज अधोरेखित होत आहे. इतिहास अभ्यासक तथा पत्रकार विनोद पवार यांनी नुकतीच या प्राचीन विहिरीची प्रत्यक्ष पाहणी करून तिच्या वैशिष्ट्यांचा अभ्यास केला. या मोहिमेत त्यांना हिंदवी स्वराज्य प्रतिष्ठानचे अध्यक्ष महेश मयेकर यांचे विशेष सहकार्य लाभले.
कातळात खोदलेली विहीर: रचना वरून चौकोनी, तळाशी गोलाकार
या प्रत्यक्ष पाहणीदरम्यान विहिरीची बांधकामशैली आणि स्थापत्य वैशिष्ट्ये थक्क करणारी असल्याचे समोर आले आहे. इंग्रज वखार परिसरातील या विहिरीभोवती सुमारे ३० फूट रुंद व २० फूट लांबीचा भाग दगडी बांधकामाने पूर्णपणे बंदिस्त करण्यात आला आहे. या संरचनेत उतरण्यासाठी उत्तर आणि दक्षिण अशा दोन्ही बाजूंकडून पायऱ्यांची पद्धतशीर व्यवस्था करण्यात आली आहे.
या संरचनेचा वरचा भाग तुलनेने अलीकडील काळातील वाटत असला, तरी विहिरीचा खालचा भाग कमालीचा प्राचीन असल्याचे प्रथमदर्शनी जाणवते. सध्या अर्जुना नदीच्या पुराच्या पाण्यासोबत आलेल्या गाळामुळे या संरचनेचा काही भाग गाडला गेला आहे. या बंदिस्त भागाच्या अगदी मध्यभागी असलेली मुख्य विहीर वरून चौकोनी आकाराची आहे, मात्र ती तळाशी गोलाकार स्वरूपाची होते. विशेष म्हणजे ही विहीर संपूर्णपणे कातळात (खडकात) खोदून तयार करण्यात आली असल्याने स्थापत्य शास्त्राच्या दृष्टीने तिचे महत्त्व अत्यंत मोलाचे मानले जात आहे.
मध्ययुगीन ‘भद्रा’ प्रकारच्या विहिरींशी साधर्म्य आणि ऐतिहासिक पार्श्वभूमी
काही तज्ज्ञ आणि अभ्यासकांच्या मते, या विहिरीची एकूण रचना मध्ययुगीन काळातील प्रसिद्ध ‘भद्रा’ प्रकारच्या पायऱ्यांच्या विहिरींशी साधर्म्य दर्शविते. तथापि, विहिरीशी संबंधित कोणताही शिलालेख, ताम्रपट किंवा अन्य ठोस लेखी पुरावा अद्याप उपलब्ध नसल्याने केवळ स्थापत्यशैलीच्या आधारे या विहिरीचा संबंध कोणत्याही एका विशिष्ट राजवंशाशी जोडणे घाईचे ठरेल, असे मत संशोधकांनी व्यक्त केले आहे.
इतिहासाच्या अधिकृत नोंदींनुसार, मध्ययुगीन काळात कोकण प्रदेशावर प्रामुख्याने शिलाहार आणि यादव राजवटींचे वर्चस्व होते. या वैभवशाली कालखंडात जलव्यवस्थापन, मंदिर स्थापत्य आणि दगडी बांधकामांचा मोठ्या प्रमाणावर विकास झाला होता. त्यामुळे या विहिरीच्या स्थापत्य वैशिष्ट्यांचा त्या प्राचीन परंपरेशी काही ऐतिहासिक संबंध असण्याची दाट शक्यता अभ्यासकांकडून व्यक्त केली जात आहे.
राजापूरच्या व्यापारी इतिहासाला मिळणार नवी दिशा?
राजापूर हे प्राचीन काळापासूनच दक्षिण कोकणातील एक अत्यंत महत्त्वाचे आंतरराष्ट्रीय व्यापारी बंदर राहिले आहे. इंग्रजांनी सतराव्या शतकात येथे आपली अधिकृत वखार उभारण्यापूर्वीच, या मोक्याच्या ठिकाणी स्थानिक गढी, कोट, संरक्षणात्मक चौकी किंवा एखादे प्रगत व्यापारी केंद्र अस्तित्वात असण्याची शक्यता नाकारता येत नाही. वखारीच्या सभोवताली आजही दिसणारे तटबंदीचे अवशेष, खंदकाची रचना, बुरुजांचे संकेत आणि ही प्राचीन विहीर या सर्व बाबी या शक्यतेला अधिक बळ देत आहेत.
पुरातत्त्व विभागाकडून या जागेचे शास्त्रीय सर्वेक्षण, स्थापत्य शास्त्रीय तुलनात्मक अभ्यास किंवा रीतसर उत्खनन झाल्यास राजापूरच्या आणि पर्यायाने संपूर्ण कोकणाच्या अज्ञात इतिहासावर मोठा प्रकाश पडू शकतो. तोपर्यंत ही विहीर राजापूरच्या प्राचीन वारशाचा एक महत्त्वपूर्ण दुवा आणि संशोधनासाठी उपयुक्त ऐतिहासिक ठेवा म्हणून जपली जाणे आवश्यक आहे.
दैनिक रत्नागिरी खबरदार
ISO 9001:2015 CERTIFIED
(RNI NO. MAHMAR/2013/57411)
शासनमान्य रजिस्टर न्यूजपेपर
16:02 19-06-2026
