चिपळूणचे अभ्यासक समीर कोवळे आणि जलदूत शहानवाज शहा यांच्या ‘कोयना वारी’तून उलगडला पाण्याखालचा समृद्ध वारसा
रत्नागिरी: कोयना कोरडी झाली असून धरणाच्या पाणलोट क्षेत्रातील जलपातळी कमालीची ओसरल्याने तब्बल सात दशकांपूर्वी पाण्याखाली गेलेला विस्थापनाचा वेदनादायी इतिहास आणि जुन्या गावांचे भग्न वैभव पुन्हा एकदा उघड्यावर आले आहे. कोयना खोऱ्यातील या ऐतिहासिक आठवणींचा, संस्कृतीचा आणि गावकऱ्यांच्या श्रद्धास्थानांचा अभ्यास करण्यासाठी चिपळूणचे प्रसिद्ध अभ्यासक समीर कोवळे यांनी आपल्या सहकाऱ्यांसह नुकतीच ‘कोयना वारी’ केली. या विशेष दौऱ्यादरम्यान त्यांनी धरणाच्या विस्तीर्ण पात्रात दडलेला आणि आता उघडा पडलेला जुन्या गावांचा इतिहास पुन्हा एकदा जगासमोर आणला आहे.
१९५२ मधील विस्थापन आणि ऐतिहासिक वास्तूंचे भग्नावशेष
सन १९५२ मध्ये कोयना धरणाच्या उभारणीला अधिकृतपणे सुरुवात झाली. या महाकाय प्रकल्पामुळे खोऱ्यातील शेकडो गावे, सुपीक जमिनी, प्राचीन मंदिरे, पूर्वजांची समाधिस्थळे आणि हजारो कुटुंबांच्या पिढ्यानपिढ्यांच्या आठवणी धरणाच्या विस्तीर्ण जलाशयाखाली कायमच्या गडप झाल्या.
सध्या धरणातील पाणी आटल्यामुळे जलदूत शहानवाज शहा यांनी ऐतिहासिक पुराव्यांची माहिती दिली आहे. आता नदीपात्रात जुन्या घरांचे दगडी पाया, मजबूत दगडी बांधकामांचे अवशेष, भग्न भिंती, प्राचीन मंदिरांचे कोरलेले खांब आणि नंदीची भग्न मूर्ती स्पष्टपणे दिसत आहे. धरणाचे पाणी गावकऱ्यांची घरे आणि मंदिरे गिळंकृत करू शकले, तरी त्यांच्या मनातील गावाबद्दलची जिद्द आणि आठवणी मात्र संपवू शकले नाही, अशी भावना यावेळी व्यक्त झाली.
पांडवकालीन बाजी कुसुंबेश्वर मंदिराचे ऐतिहासिक महत्त्व आणि १०५ गावांचा न्यायनिवाडा
या भागातील गावकऱ्यांच्या स्मरणात आजही जिवंत असलेली बाजी कुसुंबेश्वर मंदिर, सोमजाई मंदिर आणि वेताळ मंदिर यांसारखी प्राचीन देवस्थाने आता नदीपात्रात उघडी पडली आहेत. जरी ही मंदिरे आता पूर्ण स्वरूपात अस्तित्वात नसली, तरी त्यांचे उभे असलेले दगडी खांब आणि भग्नावशेष तत्कालीन प्रगत स्थापत्यकलेची आणि समृद्ध सांस्कृतिक वारशाची साक्ष देतात, असे शहानवाज शहा यांनी सांगितले.
स्थानिक ज्येष्ठ नागरिकांशी संवाद साधला असता, बाजी कुसुंबेश्वर मंदिर हे थेट पांडवकालीन असल्याचे त्यांनी सांगितले. या मंदिराला अथांग धार्मिक व ऐतिहासिक महत्त्व असून, जुन्या काळात या मंदिर परिसरात तब्बल १०५ गावांचा न्यायनिवाडा केला जात असे, अशी दंतकथा आजही या भागात मोठ्या आदराने सांगितली जाते.
रुळे गावातील दीडशे कुटुंबांच्या विस्थापनाची वेदना आणि अपुरे पुनर्वसन
धरणग्रस्त भागातील रुळे गावाचा इतिहास तर अत्यंत क्लेशदायक आहे. धरण झाले तेव्हा रुळे गावातील सुमारे १५० हून अधिक घरे एका फटक्यात पाण्याखाली गेली. गावकऱ्यांची हक्काची शेती, घरे, कुलदैवते, समाधिस्थळे आणि उपजीविकेची सर्व साधने धरणाच्या संथ पाण्यात कायमची बुडाली.
त्यानंतर अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीत गावकऱ्यांनी डोंगराच्या वरच्या बाजूस स्थलांतर करून नवीन वस्ती व संसार उभारले. मात्र, सात दशके उलटूनही गावाचे पुनर्वसन अपेक्षित पद्धतीने झाले नसून, अनेकांना आजही त्यांच्या हक्काचा योग्य मोबदला मिळाला नसल्याची तीव्र खंत येथील ज्येष्ठ नागरिकांनी बोलून दाखवली. विस्थापनाच्या या वेदना आजही या उघड्या पडलेल्या भग्न अवशेषांमधून बोलताना दिसत आहेत.
दैनिक रत्नागिरी खबरदार
ISO 9001:2015 CERTIFIED
(RNI NO. MAHMAR/2013/57411)
शासनमान्य रजिस्टर न्यूजपेपर
17:37 25-06-2026
