संकटग्रस्त ‘सेरोपेजिया विंकाएफोलिया’ प्रजातीचे मर्यादित अधिवासात दर्शन; संरक्षणाची गरज
राजापूर:
Rajapur Ceropegia Vincaefolia Discovery (राजापूर कंदीलपुष्प दुर्मिळ वनस्पती नोंद): पश्चिम घाट परिसरातील वैशिष्ट्यपूर्ण आकार आणि आकर्षक फुलांसाठी प्रसिद्ध असलेले ‘कंदीलपुष्प’ कोकणातील कातळसड्यांवरही आढळून येत आहे. कंदीलपुष्पाच्या विविध प्रजातींपैकी अत्यंत संकटग्रस्त मानली जाणारी ‘सेरोपेजिया विंकाएफोलिया’ (Ceropegia vincaefolia) ही दुर्मिळ वनस्पती प्रजाती राजापूर तालुक्यातील काही मर्यादित कातळसड्यांवर आढळून आली आहे. कातळशिल्प संशोधक आणि सड्यांवरील रानफुलांचे अभ्यासक धनंजय मराठे यांनी या प्रजातीची नोंद केली आहे.
कंदीलपुष्पाचे वैशिष्ट्य आणि परागीकरणाची रंजक रचना
- वनस्पतीचे स्वरूप: पावसाळ्यात जमिनीखालील कंदापासून या वनस्पतीची वेल वाढते. साधारण जुलै ते सप्टेंबर या कालावधीत तिला फुले येतात. सुमारे ३ ते ८ सेंटीमीटर लांबीचे आणि पिवळसर रंगाचे हे फूल दिसायला अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण असते. त्याच्या नलिकाकार रचनेवर जांभळ्या रंगाचे पट्टे किंवा ठिपके असतात.
- पारंपरिक कंदिलासारखा आकार: पारंपरिक काचेच्या कंदिलासारखा फुलाचा आकार असल्याने या वनस्पतीला ‘कंदीलपुष्प’ असे नाव पडले आहे.
- कीटकांना ट्रॅप करणारी रचना: फुलातून येणाऱ्या विशिष्ट गंधामुळे लहान माश्या किंवा इतर कीटक त्याकडे आकर्षित होतात. फुलाच्या नलिकासारख्या भागात प्रवेश केल्यानंतर काही काळ ते त्यात अडकतात. या दरम्यान त्यांच्या शरीराला परागकण चिकटतात. परागीकरणाची प्रक्रिया पूर्ण झाल्यानंतर फुलाची रचना सैल होते आणि कीटक बाहेर पडतो. वनस्पतींच्या पुनरुत्पादनासाठी ही नैसर्गिक यंत्रणा अत्यंत महत्त्वाची मानली जाते.
Rajapur Ceropegia Vincaefolia Discovery: मर्यादित अधिवास अन् संरक्षणाची गरज
पश्चिम घाट व कोकणातील कातळसडे परिसरात आढळणाऱ्या अशा दुर्मिळ वनस्पतींच्या अधिवासावर मानवी हस्तक्षेप, जंगलतोड आणि नैसर्गिक अधिवासाचा ऱ्हास यांचा विपरीत परिणाम होत आहे. यामुळे कंदीलपुष्पाच्या अस्तित्वावरच प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले आहे.
कंदीलपुष्पाच्या सेरोपेजिया अटेन्युएटा, सेरोपेजिया ओक्युलाटा आणि सेरोपेजिया विंकाएफोलिया या प्रजातींपैकी ‘सेरोपेजिया विंकाएफोलिया’ ही प्रजाती तालुक्यात केवळ मोजक्याच ठिकाणी आढळली आहे. कातळसडे हे केवळ भूशास्त्रीय किंवा पुरातत्वीय वारसा नसून ते अनेक वैशिष्ट्यपूर्ण रानफुले आणि सूक्ष्म जीवांचे नैसर्गिक अधिवास आहेत. त्यामुळे अशा जैवविविधतेने समृद्ध अधिवासांचे संवर्धन होणे अत्यंत गरजेचे असल्याची अपेक्षा धनंजय मराठे यांनी व्यक्त केली आहे.
दैनिक रत्नागिरी खबरदार
ISO 9001:2015 CERTIFIED
(RNI NO. MAHMAR/2013/57411)
शासनमान्य रजिस्टर न्यूजपेपर
16:34 19-08-2026
