अल निनो, चक्राकार वारे आणि चक्रीवादळांच्या गुंतागुंतीमुळे देशभरात पावसाची मोठी तूट; जूनच्या शेवटच्या आठवड्यात पुनरागमनाची आशा
नवी दिल्ली / मुंबई: Monsoon Update Marathi च्या ताज्या अहवालानुसार, यंदा ४ जून २०२६ रोजी भारतात दाखल झाल्यानंतर मान्सूनची आगेकूच एकाएकी थांबली आहे. केरळ आणि दक्षिणेकडील काही राज्ये व्यापल्यानंतर मान्सूनचा प्रवास उत्तरेकडे पूर्णपणे थंडावला आहे. सुरुवातीला अंदमान निकोबार बेटांवर आठवडाभर अडखळलेला मान्सून केरळात पोहोचल्यावर वेगाने पुढे जाईल अशी अपेक्षा होती; मात्र, देशांतर्गत वेगवेगळ्या हवामान प्रणालींच्या गुंतागुंतीमुळे त्याचा वेग कमालीचा मंदावला आहे. यामुळे देशभरात पावसाची मोठी तूट निर्माण झाली असून शेतकरी आणि सर्वसामान्यांमध्ये चिंतेचे वातावरण आहे.
पश्चिम प्रशांत महासागरातील हालचाली आणि ‘जगामी’ चक्रीवादळाचा अडथळा हवामान शास्त्रज्ञांच्या मते, मान्सून पुढे न सरकण्यामागे केवळ एक घटक नसून अनेक हवामान प्रणाली कारणीभूत आहेत. जूनच्या सुरुवातीला हिंदी महासागरात मान्सूनची लाट तयार झाली होती, परंतु या उष्णतेचा काही भाग प्रशांत महासागरातील उष्णकटिबंधीय चक्राकार प्रणालींशी जोडला गेला. यात ‘जगामी’ या चक्रीवादळाचाही समावेश होता. सामान्यतः बंगालच्या उपसागरात कमी दाबाचे क्षेत्र निर्माण होऊन मान्सून भारतात पुढे सरकतो; मात्र, यावेळी वातावरणातील आवश्यक ऊर्जा पूर्वेकडे वळली गेल्याने मान्सूनचा प्रवाह कमकुवत झाला.
‘वेस्टर्न डिस्टर्बन्स’ आणि कोरड्या वाऱ्यांचा पश्चिमेकडील विस्कळीतपणा मान्सून रखडण्याला उत्तर भारतातील ‘वेस्टर्न डिस्टर्बन्स’ (पश्चिमेकडील विस्कळीतपणा) देखील कारणीभूत ठरला आहे. यंदा वेस्टर्न डिस्टर्बन्सची मालिका नेहमीपेक्षा जास्त दक्षिणेकडे सरकली. या प्रणालीने उत्तर-पश्चिम भागातून सातत्याने कोरडे वारे आणले. हे वारे मान्सूनच्या बाष्पयुक्त वाऱ्यांच्या मार्गात आल्यामुळे ढग निर्मिती आणि पावसासाठी पूर्णपणे प्रतिकूल वातावरण तयार झाले.
मान्सून ट्रफची कमकुवत स्थिती आणि वाऱ्यांचा समांतर प्रवाह या काळात मान्सूनची ट्रफ रेषा देखील सामान्यपणे कार्य करू शकली नाही. ट्रफ रेषेवर चक्रीवादळासारखी स्थिती निर्माण झाली, तरी तिने बंगालच्या उपसागरातून अधिक बाष्प खेचण्याऐवजी खालच्या थरातील वाऱ्यांचा प्रवाह स्वतःभोवतीच फिरता ठेवला. बाष्प एकत्र करण्यासाठी आणि हवा वर ढकलण्यासाठी कमी दाबाच्या पट्ट्याला वळणदार व केंद्रित वाऱ्यांची गरज असते. मात्र, वारे मान्सून ट्रफला समांतर वाहू लागल्याने हे केंद्रीकरण लक्षणीयरीत्या कमकुवत झाले आणि बाष्पयुक्त ढगांची निर्मिती होऊ शकली नाही.
अल निनो आणि प्रतिकूल ‘MJO’ चा दुहेरी फटका पावसासाठी आवश्यक असणाऱ्या वातावरणाला कमकुवत करण्यात ‘अल निनो’ फॅक्टरने मोठी भूमिका बजावली आहे. अल निनो मान्सून पूर्णपणे रोखू शकत नसला, तरी तो मोठ्या प्रमाणावर वादळी ढग तयार होण्यास अडथळा आणतो. यासोबतच, जागतिक स्तरावर फिरणारा उष्णकटिबंधीय पावसाचा पट्टा म्हणजेच ‘MJO’ (मॅडन-जुलियन ऑसिलेशन) जूनच्या पहिल्या पंधरवड्यात अत्यंत प्रतिकूल टप्प्यात राहिला. यामुळे हिंदी महासागरावर ढग निर्मितीसाठी कोणतीही मदत मिळाली नाही आणि पश्चिम किनारपट्टीवरील मान्सूनचा जोर अल्पजीवी ठरला.
जूनच्या चौथ्या आठवड्यात मान्सून वेगाने परतण्याची चिन्हे सध्या जरी चिंतेचे ढग असले, तरी हवामान खात्याने एक अत्यंत आशादायक अंदाज वर्तवला आहे. जूनच्या चौथ्या आठवड्यात ‘MJO’ अनुकूल टप्प्यात प्रवेश करणार आहे. याच काळात ‘लो लेव्हल जेट’ विषुववृत्तीय प्रवाह आणि वरच्या थरातील पूर्वेकडील वारे अधिक मजबूत होतील, अशी अपेक्षा आहे. हे सर्व सकारात्मक बदल एकत्रितपणे देशात येणाऱ्या कोरड्या हवेच्या प्रभावाला मोडून काढतील आणि संपूर्ण भारतात मान्सूनचा प्रवास पुन्हा वेगाने सुरू होईल, असा विश्वास हवामान शास्त्रज्ञांनी व्यक्त केला आहे.
दैनिक रत्नागिरी खबरदार
ISO 9001:2015 CERTIFIED
(RNI NO. MAHMAR/2013/57411)
शासनमान्य रजिस्टर न्यूजपेपर
11:30 20-06-2026
