आंतरराष्ट्रीय सागरी हद्दीत नियमित देखरेख मोहिमेदरम्यान घडली घटना; १९९१ च्या द्विपक्षीय कराराच्या कलम १० चे उल्लंघन झाल्याचा भारताचा आरोप
India Pakistan Navy Ship Collision च्या पार्श्वभूमीवर उत्तर अरबी समुद्रातील आंतरराष्ट्रीय सागरी हद्दीत भारतीय नौदलाचे युद्धपोत आणि पाकिस्तानी नौदलाचे जहाज यांच्यात धडक झाल्याची अत्यंत महत्त्वाची घटना घडली आहे. नियमित देखरेख मोहिमेवर असलेल्या भारतीय युद्धनौकेच्या दिशेने पाकिस्तानी नौदलाचे जहाज अत्यंत वेगाने आले आणि त्याने धोकादायक पद्धतीने मार्ग बदलल्याने हा अपघात घडला. सूत्रांनी दिलेल्या माहितीनुसार, या घटनेत सहभाग असलेले पाकिस्तानी जहाज ‘पीएनएस हुनैन’ (PNS Hunain) हे यारमौक-श्रेणीतील सागरी गस्ती जहाज आहे, ज्याचा वापर सागरी देखरेख आणि गस्तीसाठी केला जातो. या धडकेत कोणतेही मोठे नुकसान झाले नसल्याचे वृत्त असून, भारतीय युद्धनौकेची ओळख आणि अपघाताचे नेमके स्थान अद्याप अधिकृतपणे जाहीर करण्यात आलेले नाही.
अव्यावसायिक वर्तनावर भारताचा कडक आक्षेप
उत्तर अरबी समुद्रात घडलेल्या या घटनेनंतर भारताने तातडीने राजनैतिक पावले उचलली आहेत. नवी दिल्लीतील पाकिस्तान उच्चायुक्तालयाच्या प्रभारी दूतांना (Charge d’Affaires) परराष्ट्र मंत्रालयात बोलावून भारताने या प्रकाराबद्दल तीव्र निषेध नोंदवला. पाकिस्तानी नौदलाच्या जहाजाची ही हालचाल पूर्णपणे असुरक्षित, अव्यावसायिक आणि अस्वीकार्य असल्याचे भारताने स्पष्ट केले. याशिवाय, इस्लामाबादमधील भारतीय चार्ज डी’अफेअर्स यांनाही पाकिस्तानी परराष्ट्र मंत्रालयाकडे भारताचा अधिकृत निषेध नोंदवण्याचे निर्देश देण्यात आले आहेत. समुद्रातील सर्व लष्करी जहाजांनी आवश्यक ती सावधगिरी बाळगावी आणि भविष्यात अशा घटना टाळण्यासाठी योग्य उपाययोजना कराव्यात, अशी ठाम भूमिका भारताने मांडली आहे.
India Pakistan Navy Ship Collision मुळे ३५ वर्षे जुन्या कराराचे उल्लंघन
भारताने या धडकेच्या संदर्भात एप्रिल १९९१ मध्ये दोन्ही देशांदरम्यान झालेल्या ऐतिहासिक कराराच्या कलम १० च्या उल्लंघनाचा मुद्दा उपस्थित केला आहे. हा करार भारत आणि पाकिस्तान यांच्यातील लष्करी कारवायांवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी तसेच युद्धनौका आणि पाणबुड्यांमधील संभाव्य अपघात टाळण्यासाठी करण्यात आला होता. या करारात लष्करी कवायतींची पूर्वसूचना देणे आणि समुद्रात सुरक्षित अंतर राखणे यांसारखे महत्त्वाचे नियम समाविष्ट आहेत.
जमिनीसारखी समुद्रात कोणतीही निश्चित सीमा रेषा नसल्यामुळे दोन्ही देशांची लष्करी जहाजे आंतरराष्ट्रीय सागरी हद्दीत लगतच्या भागात कार्यरत असतात. अशा वेळी अचानक जवळ येण्याने तणाव निर्माण होऊ नये, यासाठी करारातील नियम अत्यंत महत्त्वाचे मानले जातात.
काय सांगते करारातील कलम १०?
१९९१ च्या द्विपक्षीय करारातील कलम १० मधील तरतुदींनुसार:
सुरक्षित अंतर: आंतरराष्ट्रीय सागरी हद्दीत भारत आणि पाकिस्तानच्या युद्धनौका किंवा पाणबुड्यांनी एकमेकांपासून किमान ३ नॉटिकल मैल (सुमारे ५.५६ किलोमीटर) पेक्षा जास्त अंतर राखणे बंधनकारक आहे.
अपघात प्रतिबंध: जहाजांनी एकमेकांच्या खूप जवळ येणे किंवा धोकादायक रीतीने मार्ग बदलणे टाळणे आवश्यक आहे, जेणेकरून समुद्रातील धडक आणि तणावपूर्ण परिस्थिती रोखता येईल.
भूतकाळातील घटनांचा संदर्भ
अरबी समुद्रात दोन देशांच्या नौदलांमध्ये अशी घटना घडण्याची ही पहिलीच वेळ नाही. यापूर्वी २०११ मध्ये भारतीय नौदलाच्या ‘आयएनएस गोदावरी’ (INS Godavari) आणि पाकिस्तानी नौदलाच्या ‘पीएनएस बाबर’ (PNS Babar) या जहाजांमध्ये अशाच प्रकारची धडक झाली होती. त्यावेळीही दोन्ही देशांनी एकमेकांवर धोकादायक डावपेच आखल्याचे आरोप केले होते आणि भारताने १९९१ च्या कराराचा हवाला देत पाकिस्तानकडे औपचारिक निषेध नोंदवला होता. सध्याच्या प्रकरणातही भारताने आंतरराष्ट्रीय सागरी नियम आणि करारातील सुरक्षित अंतराच्या अटींचे काटेकोर पालन करण्यावर भर दिला आहे.
