ऑप्टोजेनेटिक्स तंत्रज्ञानाचा पाया रचणाऱ्या कार्ल डिसेरोथ, पीटर हेगेमन आणि जॉर्ज नागेल यांना मानाचा पुरस्कार घोषित
Nobel Prize in Medicine 2026 साठी स्टॉकहोम येथील ‘कॅरोलिन्सका इन्स्टिट्यूट’च्या नोबेल समितीने सोमवारी वैद्यकशास्त्र (शरीरक्रियाशास्त्र) विषयातील प्रतिष्ठित नोबेल पुरस्काराची अधिकृत घोषणा केली. मानवी मेंदूतील अत्यंत गुंतागुंतीच्या मज्जासंस्थेचे कार्य समजून घेण्यासाठी क्रांतिकारी तंत्रज्ञान विकसित करणाऱ्या तीन शास्त्रज्ञांना हा पुरस्कार विभागून देण्यात आला आहे. यामध्ये अमेरिकेचे कार्ल डिसेरोथ, जर्मनीचे पीटर हेगेमन आणि जॉर्ज नागेल या तीन संशोधकांचा समावेश आहे. या संशोधनामुळे मेंदूतील भावना, स्मृती किंवा वर्तनावर थेट प्रभाव टाकण्याचे औषध शोधणे शक्य झाले आहे.
Nobel Prize in Medicine 2026: ‘ऑप्टोजेनेटिक्स’ आणि जिवंत मेंदूसाठी ‘जैविक स्विच’
या तिन्ही संशोधकांनी ‘लाइट-गेटेड आयन चॅनेल्स’ आणि ‘ऑप्टोजेनेटिक्स’ या तंत्रज्ञानाचा पाया रचला. जिवंत प्राण्यांच्या मेंदूतील विशिष्ट पेशींवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी त्यांनी प्रकाशावर चालणारा एक ‘जैविक स्विच’ (स्विच ऑन किंवा ऑफ करण्याचे साधन) विकसित केला. या तंत्रज्ञानामुळे जिवंत मेंदूतील चेतापेशींना (नर्व्ह सेल्स) एखाद्या बटनाप्रमाणे ‘ऑन’ किंवा ‘ऑफ’ करण्याची अभूतपूर्व क्षमता विज्ञानाला मिळाली आहे.
शेवाळातील प्रथिनापासून क्रांतिकारी तंत्रज्ञानाची निर्मिती
पीटर हेगेमन यांच्या संशोधनात ‘क्लॅमिडोमोनस’ नावाच्या एकपेशीय हिरव्या शेवाळाच्या ‘आय स्पॉट’मध्ये एक प्रकाशसंवेदनशील प्रथिन असते आणि ते प्रकाशाचे रूपांतर विजेच्या लहरींमध्ये करते, असे आढळले. जॉर्ज नागेल आणि पीटर हेगेमन यांनी या प्रथिनाला ‘चॅनल-रॉकडॉप्सिन’ असे नाव दिले. जेव्हा या प्रथिनावर निळा प्रकाश पडतो, तेव्हा पेशींमध्ये प्रभारित कण (आयन) वाहू लागतात आणि विद्युत आवेग निर्माण होतो. हे जनुक मानवी किंवा उंदरांच्या पेशींमध्ये टाकल्यास त्या पेशीही प्रकाशाला प्रतिसाद देऊ लागतात, हे त्यांनी दाखवून दिले.
वैद्यकीय उपयोगातून दृष्टीहीन रुग्णांना नवा दिलासा
या तंत्रज्ञानाचा वापर करून अंशतः दृष्टी गमावलेल्या रुग्णाची दृष्टी परत मिळवण्यात यश आले आहे. ‘रेटिनायटिस पिगमेंटोसा’ या डोळ्यांच्या गंभीर आजारामुळे अंधत्व आलेल्या एका व्यक्तीची दृष्टी अंशतः परत आणण्यासाठी हे तंत्रज्ञान यशस्वी ठरले आहे. याशिवाय अंधत्व, स्मृतीभ्रंश (डिमेंशिया) आणि अपस्मारासारख्या (मिरगी) विकारांवर नवे उपचार शोधणे या संशोधनामुळे शक्य झाले आहे.
पुरस्काराचे स्वरूप आणि भविष्यातील आशा
नोबेल समितीच्या सदस्या ॲना वेडेल यांच्या मते, मेंदू हा मानवी शरीरातील अत्यंत गुंतागुंतीचा अवयव आहे. ‘ऑप्टोजेनेटिक्स’मुळे मेंदूतील कोणत्या पेशी कोणत्या भावना, आठवणी किंवा वर्तनाला कारणीभूत आहेत, याचा थेट नकाशा तयार करणे शक्य झाले आहे. या मूलभूत विज्ञानाचा प्रत्यक्ष वैद्यकीय उपचारांसाठी वापर सुरू झाला आहे. मिरगी/अपस्मार, स्मृतीभ्रंश आणि व्यसनाधीनतेसारख्या विकारांवर प्रभावी उपचार शोधण्यासाठी हे तंत्रज्ञान एक अत्यंत क्रांतिकारी दिशा ठरत आहे. या तिन्ही संशोधकांना १ कोटी २० लाख स्वीडिश क्रोनर (सुमारे ९ लाख पौंड) इतकी रक्कम समप्रमाणात विभागून दिली जाईल.
दैनिक रत्नागिरी खबरदार
ISO 9001:2015 CERTIFIED
(RNI NO. MAHMAR/2013/57411)
शासनमान्य रजिस्टर न्यूजपेपर
12:00 06-10-2026
