नाईक सरदेसाई घराण्याशी संबंधित १६६८ ते १७६५ या शतकभराच्या कालखंडातील ऐतिहासिक दस्तऐवज प्राप्त; इतिहास अभ्यासक विनोद पवार यांच्याकडे अभ्यासासाठी कागदपत्रे सुपूर्द
राजापूर : Rajapur Modi Lipi Historical Documents संदर्भात राजापूर तालुक्यातील डोंगर येथील रहिवासी दीपक शेलार यांच्या घरात जतन करून ठेवलेल्या एका कापडी पिशवीत सुमारे १० ते १२ जुनी मोडीलिपीतील अत्यंत दुर्मिळ पत्रे आढळून आली आहेत. ही सर्व पत्रे राजापूर परिसरातील ऐतिहासिक ‘नाईक सरदेसाई’ घराण्याशी संबंधित असून, त्यातून इ. स. १६६८ ते १७६५-६६ या जवळपास १०० वर्षांच्या (शतकभराच्या) कालखंडातील कोकणातील स्थानिक इतिहासाचे अत्यंत महत्त्वपूर्ण व अप्रकाशित संदर्भ समोर येत आहेत.
या ऐतिहासिक दस्तऐवजांमध्ये जमीनवाटप, बागायतीसंबंधीचा कौलनामा, वतन हक्कांवरील वाद, छत्रपती राजाराम महाराजांच्या काळातील आज्ञापत्र, रामचंद्रपंत अमात्य यांच्या नावाने झालेला पत्रव्यवहार आणि दत्तक विधानाद्वारे वतनाचा वारस निश्चित करण्याच्या कायदेशीर प्रक्रियेपर्यंतच्या बहुमूल्य नोंदींचा समावेश आहे.
नाशिकच्या तज्ज्ञांकडून मोडीलिपीचे वाचन; विविध बंदरांचे उल्लेख
इतिहास अभ्यासक विनोद पवार यांना हे सर्व दस्तऐवज सखोल अभ्यासासाठी प्राप्त झाले आहेत. यातील एका महत्त्वपूर्ण कागदपत्राचे नाशिक येथील शासनमान्य मोडीलिपी वाचक रामनाथ रावळ यांनी यशस्वीरीत्या वाचन केले आहे. या पत्रांमध्ये कोकणातील राजापूर, प्रभावळी, दाभोळ, संगमेश्वर, विजयदुर्ग आणि डोंगर या प्रमुख ऐतिहासिक व व्यापारी परिसरांशी संबंधित थेट उल्लेख आढळून आले आहेत.
१६६८ ते १७६५ मधील प्रमुख ऐतिहासिक टप्पे व नोंदी:
इ. स. १६६८ (जमीन वाटप व कौलनामा): उपलब्ध दस्तऐवजांतील सर्वांत जुनी नोंद १६६८ मधील आहे. यात नरसोवा नाईक सरदेसाई यांना जमीन देण्यासंबंधीच्या कौलनाम्याचा उल्लेख असून, महसूलविषयक अटींवर प्रकाश पडतो. यावरून त्या काळातील जमीनवाटप, बागायतीचा विकास आणि महसूल व्यवस्था स्पष्ट होते.
इ. स. १६९४ (छत्रपती राजाराम महाराजांचे आज्ञापत्र): या वर्षाच्या नोंदीवरून छत्रपती राजाराम महाराजांच्या आज्ञापत्रातील वतनविषयक संदर्भ अधोरेखित होतात. त्यावरून शिवछत्रपतींनंतरच्या कठीण काळात स्थानिक वतन व्यवस्था आणि राजसत्तेचा प्रशासकीय हस्तक्षेप अभ्यासासाठी उपलब्ध झाला आहे.
इ. स. १७१० (वतन हक्क व वाद): १७१० च्या नोंदींमधून वतन हक्कांवरून निर्माण झालेले वाद आणि त्यासंबंधीचा प्रशासकीय पत्रव्यवहार समोर येतो. यातून स्थानिक वतनदारांचे अधिकार व त्यांच्या जबाबदाऱ्यांचा उलगडा होतो.
इ. स. १७६५-६६ (दत्तक विधान व वारसाहक्क): नरसोवा नाईक सरदेसाई यांना पुत्रसंतान नसल्याने त्यांच्या पत्नी गोपिकाबाई यांनी रामाजी नाईक यांना दत्तक घेतल्याचा स्पष्ट उल्लेख या नोंदीत आहे. यावरून वतनाचे सातत्य टिकवून ठेवण्यासाठी दत्तक विधानाची कायदेशीर प्रक्रिया कशी राबवली जात होती, हे दिसून येते.
राजापूरच्या इतिहासातील दुर्लक्षित पैलू येणार समोर
या कागदपत्रांतील व्यक्तींची नावे, गावांची नावे, पदनामे, दिनांक आणि प्रशासकीय संज्ञा यांची मूळ दस्तऐवजांशी पडताळणी करून कालानुक्रमे मांडणी केल्यास राजापूर आणि संपूर्ण दक्षिण कोकणाच्या इतिहासातील अनेक दुर्लक्षित व अंधारात राहिलेले पैलू स्पष्ट होण्यास मोठी मदत होणार आहे, असा विश्वास इतिहास अभ्यासकांकडून व्यक्त केला जात आहे.
