‘समाजवादी’ आणि ‘धर्मनिरपेक्ष’ शब्द गायब; निवडणूक आयोगाची प्रशंसा तर ‘लोकशाही आणि तुम्ही’ हा नवा विभाग जोडला
नवी दिल्ली: राष्ट्रीय शैक्षणिक संशोधन आणि प्रशिक्षण परिषदेने (NCERT) इयत्ता नववीच्या सामाजिक शास्त्राच्या अभ्यासक्रमात अत्यंत महत्त्वाचे आणि तितकेच वादग्रस्त ठरलेले बदल केले आहेत. नव्या अभ्यासक्रमानुसार, पाठ्यपुस्तकातून भारतीय संविधानाची मूळ ‘प्रस्तावना’ (Preamble) वगळण्यात आली असून, त्यातील ‘समाजवादी’ आणि ‘धर्मनिरपेक्ष’ हे शब्दही नवीन रचनेतून गायब झाले आहेत. याऐवजी (NCERT New Syllabus) पुस्तकात मतदार यादी सुधारणा कार्यक्रम (SIR), देशव्यापी ‘आणीबाणी’चा इतिहास आणि वैदिक काळातील स्त्रियांची स्थिती दर्शवणारा ‘मनुस्मृती’मधील एक श्लोक समाविष्ट करण्यात आला आहे.
‘आणीबाणी’ लोकशाहीसमोरील सर्वात मोठे आव्हान
पुस्तकातील ‘समाज समजून घेणे: भारत आणि त्यापलीकडे’ (Understanding Society: India and Beyond) या नवीन धड्यात १९७५ च्या आणीबाणीला भारतीय लोकशाहीसमोरील सर्वात मोठ्या आव्हानांपैकी एक म्हणून सादर केले आहे. जून १९७५ मध्ये तत्कालीन इंदिरा गांधी सरकारने अंतर्गत अशांततेच्या कारणास्तव राष्ट्रीय आणीबाणी लागू केली होती. या काळात नागरिकांचे मूलभूत हक्क निलंबित करण्यात आले, वृत्तपत्रांवर सेन्सॉरशिप लादली गेली आणि अनेक राजकीय नेत्यांना अटक करण्यात आली, ज्यामुळे लोकांच्या स्वातंत्र्यावर मर्यादा आल्याचे पुस्तकात सविस्तर नमूद केले आहे.
जयप्रकाश नारायण यांचे आंदोलन आणि १९७७ ची निवडणूक
या नव्या धड्यात लोकनायक जयप्रकाश नारायण (JP) यांच्या ऐतिहासिक भूमिकेवर प्रकाश टाकण्यात आला आहे. जेपी यांनी विद्यार्थी आणि सामान्य जनतेला संघटित केल्यामुळे बिहार आणि गुजरातमध्ये मोठी जनआंदोलने उभी राहिली, ज्यातून इंदिरा गांधी सरकारच्या बेरोजगारी, महागाई आणि गैरव्यवस्थेविरोधात जनतेचा असंतोष कसा वाढला, हे स्पष्ट केले आहे. पुढे १९७७ मध्ये आणीबाणी संपल्यानंतर झालेल्या सार्वत्रिक निवडणुकीत जनतेने मतदानाच्या माध्यमातून सत्ताधारी सरकारला पराभूत केले, हा प्रसंग भारतीय लोकशाहीच्या अथांग सामर्थ्याचे मोठे उदाहरण म्हणून पुस्तकात अधोरेखित केला आहे.
‘मनुस्मृती’चा श्लोक आणि वैदिक काळातील स्त्रियांची स्थिती
एनसीईआरटीने वैदिक काळातील स्त्रियांची सामाजिक स्थिती स्पष्ट करण्यासाठी “इ.स. १००० पर्यंतचे राज्य आणि समाज” या प्रकरणात ‘मनुस्मृती’मधील एका श्लोकाचा समावेश केला आहे. वैदिक काळात समाजात स्त्रियांना अत्यंत उच्च आणि सन्माननीय स्थान होते, त्या शिक्षण घेत असत, धार्मिक विधींमध्ये पुरुषांसोबत भाग घेत असत आणि सार्वजनिक सभांनाही उपस्थित राहत असत, असे पुस्तकात म्हटले आहे. ऋग्वेदातील अनेक सूक्ते अपाला, विश्ववर, घोष आणि लोपामुद्रा यांसारख्या महान स्त्री ऋषींना समर्पित असल्याचा संदर्भ देऊन, नंतरच्या काळात स्त्रियांचा दर्जा कसा कमकुवत होत गेला, हेही यात स्पष्ट केले आहे.
निवडणूक आयोगाची प्रशंसा आणि एसआयआर (SIR) कार्यक्रम
नव्या पुस्तकात भारतीय निवडणूक आयोगाच्या (ECI) कार्यपद्धतीची भरभरून प्रशंसा करण्यात आली आहे. भौगोलिक आणि सामाजिक भिन्नता असतानाही भारतात निष्पक्ष निवडणुका घेणे हे जगातील सर्वात मोठ्या कामांपैकी एक असल्याचे निवडणूक प्रकरणातील ‘अंडरस्टँडिंग सोसायटी’ या भागात म्हटले आहे. २०२४ च्या सार्वत्रिक निवडणुकीत देशात तब्बल ९६.८ कोटींहून अधिक मतदार होते, अशी आकडेवारी देण्यात आली आहे. या निवडणूक प्रक्रियेला मजबूत करण्यासाठी राबवण्यात येणारा मतदार यादी सुधारणा कार्यक्रम (SIR) विद्यार्थ्यांना समजावून सांगण्यात आला असून, मतदार यादी अद्ययावत करणे आणि त्यातील चुका दुरुस्त करणे हे या कार्यक्रमाचे प्राथमिक कार्य असल्याचे स्पष्ट केले आहे.
‘लोकशाही आणि तुम्ही’ नवा विभाग: एनसीईआरटीने विद्यार्थ्यांना लोकशाही प्रक्रियेतील त्यांची स्वतःची भूमिका समजावून सांगण्यासाठी प्रथमच पुस्तकात “लोकशाही आणि तुम्ही” नावाचा एक स्वतंत्र विभाग जोडला आहे. याद्वारे खोट्या बातम्या (Fake News), चुकीची माहिती, सार्वजनिक मालमत्तेचे नुकसान, गरिबी, सामाजिक भेदभाव आणि लैंगिक असमानता यांसारख्या लोकशाहीसमोरील आधुनिक आव्हानांवरही प्रकाश टाकण्यात आला आहे.
दैनिक रत्नागिरी खबरदार
ISO 9001:2015 CERTIFIED
(RNI NO. MAHMAR/2013/57411)
शासनमान्य रजिस्टर न्यूजपेपर
11:12 27-06-2026
