सध्या जगभरात हवामान बदलाची चर्चा सुरू असून त्याच्या केंद्रस्थानी El Nino and La Nina या नैसर्गिक हवामान पद्धती आहेत। जागतिक हवामानशास्त्र संघटनेने (WMO) दिलेल्या इशाऱ्यानुसार, अल निनोचा सर्वात तीव्र टप्पा अजून येणे बाकी असून त्याचा प्रभाव फेब्रुवारी २०२७ पर्यंत राहू शकतो। या प्रभावामुळे जागतिक तापमानवाढीपासून ते अनपेक्षित वादळे आणि अतिवृष्टीपर्यंत मोठे बदल पाहायला मिळत आहेत। अल निनोचा प्रभाव कमी झाल्यानंतर प्रशांत महासागरात मोठे बदल होऊन ‘ला निना’ची परिस्थिती निर्माण होण्याची शक्यता वैज्ञानिकांनी वर्तवली आहे।
काय आहेत ‘अल निनो’ आणि ‘ला निना’?
नॅशनल ओशनिक अँड ॲटमॉस्फेरिक ॲडमिनिस्ट्रेशन (NOAA) नुसार, दर ३ ते ७ वर्षांनी निर्माण होणाऱ्या या दोन्ही हवामान घटकांना एकत्रितपणे ‘अल निनो-सदर्न ऑसिलेशन’ (ENSO) म्हटले जाते। स्पॅनिश भाषेत ‘अल निनो’ म्हणजे ‘लहान मुलगा’ आणि ‘ला निना’ म्हणजे ‘लहान मुलगी’ असा अर्थ होतो:
अल निनो (El Nino): या प्रक्रियेत पूर्वेकडील व्यापारी (trade winds) वारे कमकुवत होतात किंवा त्यांची दिशा बदलते। यामुळे मध्य आणि पूर्व विषुववृत्तीय प्रशांत महासागरातील पाण्याचे तापमान असामान्यपणे वाढते।
ला निना (La Nina): यात व्यापारी वारे नेहमीपेक्षा अधिक वेगाने वाहतात आणि उष्ण पाणी आशिया तसेच ऑस्ट्रेलियाजवळील पश्चिम प्रशांत महासागराकडे ढकलले जाते। त्यामुळे दक्षिण अमेरिकेच्या किनारपट्टीवर खोलवरचे थंड पाणी वर येते।
जागतिक हवामानावर होणार गंभीर परिणाम
जरी या दोन्ही घटना प्रशांत महासागरात घडत असल्या, तरी त्यांचा प्रभाव संपूर्ण जगाच्या हवामान चक्रावर होतो। यामुळे एकाच वेळी भारतात मुसळधार पाऊस, आफ्रिकेत तीव्र दुष्काळ आणि इतर खंडांमध्ये विनाशकारी चक्रीवादळे पाहायला मिळू शकतात। WMO च्या अंदाजानुसार, २०२५ च्या शेवटी सुरू झालेला कमकुवत ‘ला निना’ २०२६ च्या सुरुवातीला संपला असून, २०२६ च्या मध्यापासून अत्यंत शक्तिशाली ‘अल निनो’ सक्रिय झाला आहे, ज्याचा परिणाम २०२७ च्या सुरुवातीपर्यंत टिकून राहण्याची शक्यता आहे।
