नवी दिल्ली:
जागतिक बाजारातील अनपेक्षित घडामोडी आणि पश्चिम आशियातील वाढत्या युद्धजन्य तणावाचा मोठा फटका भारतीय चलनास बसत आहे. भारतीय रुपया केवळ अमेरिकन डॉलरच्या तुलनेतच कमकुवत होत नसून, शेजारील देश चीनचे चलन ‘युआन’च्या (Yuan) तुलनेतही कमालीचा घसरला आहे.
रुपयाच्या या ऐतिहासिक घसरणीमुळे भारतासमोर आता एक मोठे आर्थिक संकट उभे राहिले आहे. चीनमधून आयात होणाऱ्या कच्च्या मालाच्या आणि वस्तूंच्या किमती वाढणार असल्याने देशात पुन्हा एकदा महागाईचा भडका उडण्याची भीती निर्माण झाली आहे, तर दुसरीकडे या पडझडीचा थेट फायदा चीनच्या अर्थव्यवस्थेला मिळत आहे.
५ महिन्यांत रुपया ६ ते ८ टक्क्यांनी घसरला; आयातीचे गणित बिघडले
आर्थिक तज्ज्ञांच्या मते, युआनच्या तुलनेत रुपयाचे मूल्य कमी होणे भारतासाठी अत्यंत घातक आहे; कारण भारत दरवर्षी चीनमधून अब्जावधी डॉलरचा माल आयात करतो, तर त्या तुलनेत चीनला होणारी भारतीय निर्यात अतिशय नगण्य आहे.
- जानेवारी २०२६ ची स्थिती: १ चिनी युआनची किंमत साधारण १२.८ ते १३ रुपये इतकी होती.
- मे २०२६ ची स्थिती: रुपया घसरल्यामुळे आता १ चिनी युआन मिळवण्यासाठी भारतीयांना तब्बल १४ ते १४.२ रुपये मोजावे लागत आहेत.
याचा थेट अर्थ असा की, चीनमधून कोणतीही वस्तू खरेदी करण्यासाठी आता भारताला ८ ते १० टक्के अधिक पैसे मोजावे लागत आहेत. यामुळे भारताच्या तिजोरीवर सुमारे ७५,००० कोटी रुपयांचा अतिरिक्त बोजा पडणार आहे.
भारत-चीन द्विपक्षीय व्यापार: आयातीचा वाढता आलेख
दोन्ही देशांमधील आयातीचे प्रमाण वर्षानुवर्षे प्रचंड वेगाने वाढत असल्याचे आकडेवारीवरून स्पष्ट होते:
- वर्ष २०२४: भारताने चीनकडून १०० अब्ज डॉलरपेक्षा जास्त आयात केली होती.
- वर्ष २०२५: भारत-चीन एकूण व्यापार वाढला, ज्यामध्ये भारताची चीनमधून आयात ११५ ते १२० अब्ज डॉलरच्या घरात पोहोचली.
- वर्ष २०२६ (अंदाज): इलेक्ट्रॉनिक्स, सोलर इक्विपमेंट (सौर ऊर्जा उपकरणे) आणि मशिनरीच्या वाढत्या मागणीमुळे चालू वर्ष २०२६ मध्ये चीनमधून होणारी आयात १२५ ते १३५ अब्ज डॉलरवर जाण्याचा अंदाज आहे.
अतिरिक्त बोजाचे गणित: जर वर्ष २०२५ मधील १२० अब्ज डॉलरच्या आयातीचा विचार केला आणि युआनच्या तुलनेत रुपया ७ टक्क्यांनी कमकुवत झाला, तर भारताला चीनचे बिल भरण्यासाठी तब्बल ८.४ अब्ज डॉलर म्हणजेच सुमारे ७०,००० ते ७५,००0 कोटी रुपये अतिरिक्त मोजावे लागत आहेत.
भारत चीनकडून काय आयात-निर्यात करतो?
- चीनमधून होणारी आयात: भारत आपल्या औषध उद्योगासाठी लागणारा कच्चा माल (APIs), इलेक्ट्रॉनिक चिप्स, स्मार्टफोन्सचे सुटे भाग, सोलर पॅनेल्स आणि अवजड कारखान्यांची यंत्रसामग्री यांसाठी प्रामुख्याने चीनवर अवलंबून आहे.
- चीनला होणारी निर्यात: आर्थिक वर्ष २०२५ च्या आकडेवारीनुसार भारताने चीनला केवळ १४.५ अब्ज डॉलरची निर्यात केली आहे, ज्यामध्ये प्रामुख्याने पेट्रोलियम उत्पादने आणि लोखंड (Iron Ore) यांचा समावेश आहे.
- व्यापार तूट (Trade Deficit): आयात आणि निर्यातीमधील या प्रचंड फरकामुळे दोन्ही देशांमधील व्यापार तूट ऐतिहासिक पातळीवर पोहोचली आहे.
चिनी युआनच्या तुलनेत रुपया का घसरत आहे? (४ मुख्य कारणे):
१) प्रचंड मोठी व्यापार तूट: भारताची आयात (११५ अब्ज डॉलर) आणि निर्यात (१४.५ अब्ज डॉलर) यामध्ये तब्बल १०० अब्ज डॉलरपेक्षा जास्त मोठी दरी आहे, ज्याचा ताण रुपयावर पडत आहे.
२) डॉलरच्या तुलनेत युआन मजबूत: जागतिक बाजारात डॉलर मजबूत होत असतानाही चीनच्या चलनाची कामगिरी सुधारली असून चालू वर्षात चिनी युआन डॉलरच्या तुलनेत २ ते ३ टक्क्यांनी मजबूत झाला आहे.
३) कच्च्या तेलाचा भडका: इस्रायल-इराण आणि मध्य पूर्वेतील तणावामुळे आंतरराष्ट्रीय बाजारात कच्चे तेल १०० डॉलर प्रति बॅरलच्या आसपास आहे. भारत ८८ टक्के तेल आयात करत असल्याने परकीय चलनाचा साठा तेलाचे बिल भरण्यातच संपत आहे.
४) परदेशी गुंतवणूकदारांचा पळ (FII Outflow): परदेशी संस्थागत गुंतवणूकदारांनी भारतीय शेअर बाजारातून (Stock Market) यावर्षी तब्बल २.२ लाख कोटी रुपये काढून घेतले आहेत (गेल्या वर्षी ही बिकवाली १.६ लाख कोटी होती). बाजारातून डॉलर बाहेर गेल्यामुळे रुपया आणखी कमकुवत झाला.
रुपयाला सावरण्यासाठी आरबीआय (RBI) आणि सरकारचे मोठे पाऊल:
१. विदेशी गुंतवणूकदारांना आकर्षण: आंतरराष्ट्रीय गुंतवणूकदारांना भारतीय बाजारपेठेत परत आणण्यासाठी कर सवलत (Tax Exemptions) देण्यावर विचार सुरू आहे.
२. स्थानिक चलनात व्यापार: डॉलरवरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी मित्र देशांसोबत स्थानिक चलनात (उदा. रुपया-दिरहाम) व्यापार वाढवला जात आहे.
३. ऊर्जा आयातीचे विविधीकरण: कच्च्या तेलासाठी केवळ मध्य पूर्वेवर अवलंबून न राहता इतर देशांकडून स्वस्त तेल खरेदी करण्याचे प्रयत्न सुरू आहेत.
४. NRI ठेवींचे नियम सुलभ: अनिवासी भारतीयांनी भारतात जास्त पैसे फिक्स डिपॉझिट ठेवावेत यासाठी नियमांमध्ये शिथिलता आणली जात आहे.
५. बॉण्ड मार्केट सुधारणा: आरबीआय बॉण्ड मार्केटमध्ये नवीन रोखे जारी करण्याचा आणि त्यावरील कर कमी करण्याचा विचार करत आहे.
बातमीचे ठळक मुद्दे (Quick Highlights):
- चलन घसरण: ५ महिन्यांत चिनी युआनच्या तुलनेत भारतीय रुपया ६ ते ८ टक्क्यांनी घसरला.
- आर्थिक फटका: वाढत्या किमतींमुळे भारतावर ७५,००० कोटी रुपयांचा अतिरिक्त आर्थिक बोजा.
- व्यापार तूट: चीनकडून आयात तब्बल १२0 अब्ज डॉलर, तर भारतची निर्यात केवळ १४.५ अब्ज डॉलर.
- मुख्य कारणे: शेअर बाजारातून विदेशी गुंतवणूकदारांनी २.२ लाख कोटी काढले; कच्चे तेल १०० डॉलर पार.
- उपाययोजना: आरबीआयकडून स्थानिक चलनात व्यापार आणि एनआरआय ठेवींचे नियम सुलभ करण्यावर भर.
दैनिक रत्नागिरी खबरदार
ISO 9001:2015 CERTIFIED
(RNI NO. MAHMAR/2013/57411)
शासनमान्य रजिस्टर न्यूजपेपर
12:32 28-05-2026
