मुंबई:
भारतीय रिझर्व्ह बँक (RBI) देशातील सद्यस्थितीतील कागदी नोटांना कायमचा रामराम ठोकून लवकरच प्लास्टिक (पॉलिमर) नोटा चलनात आणण्याच्या तीव्र विचारात आहे. नुकतीच मुंबई आणि पाटणा येथे केंद्रीय बँकेच्या बोर्डाची एक महत्त्वपूर्ण बैठक पार पडली. या बैठकीत कागदी नोटांना पर्याय म्हणून प्लास्टिक नोटा आणण्यावर गांभीर्याने चर्चा झाली असून, लवकरच यासाठी एक विशेष पायलट प्रकल्प (Pilot Project) सुरू होण्याची दाट शक्यता आहे.
कागदी नोटा बंद करून प्लास्टिक नोटा का आणल्या जात आहेत?
गेल्या काही वर्षांत देशात डिजिटल पेमेंटचा वापर कमालीचा वाढला असला, तरी नगदी नोटांची मागणी अजिबात कमी झालेली नाही, उलट ती सातत्याने वाढत आहे. अशा स्थितीत कागदी नोटांच्या वापरामुळे आरबीआय समोर काही प्रमुख आव्हाने उभी राहिली आहेत:
- कमी आयुष्यमान: कागदी नोटा दीर्घकाळ टिकत नाहीत, त्या लवकर खराब होतात, मळतात किंवा फाटतात.
- आरोग्याला धोका: सततच्या वापरामुळे या नोटा मळकट होऊन विविध आजारांना आणि जंतूंना आमंत्रण देणाऱ्या ठरतात.
- छपाईचा प्रचंड खर्च: कागदी नोटांच्या छपाईवर दरवर्षी सरकारला कोट्यवधी रुपयांचा चुराडा करावा लागतो.
या सर्व समस्यांवर कायमस्वरूपी तोडगा म्हणून आरबीआय आता पॉलिमर नोटांचा पर्याय आणत आहे.
नोटा छपाईचा खर्च ६,३०० कोटींवर; दरवर्षी होतेय कोट्यवधींची उधळपट्टी!
भारतीय रिझर्व्ह बँकेच्या नुकत्याच समोर आलेल्या वार्षिक अहवालात (FY25) एक धक्कादायक खुलासा झाला आहे.
- आर्थिक वर्ष २०२५ मधील छपाई खर्च: ६,३७२.८ कोटी रुपये.
- मागील आर्थिक वर्षातील छपाई खर्च: ५,१०१.४ कोटी रुपये.
कागदी नोटा छापण्याचा खर्च एका वर्षात तब्बल १,२०० कोटी रुपयांहून अधिक वाढला आहे. आर्थिक तज्ज्ञांच्या मते, कागदाच्या तुलनेत प्लास्टिक नोटा छापणे हे दीर्घकाळासाठी अत्यंत फायदेशीर आणि किफायतशीर ठरेल, कारण या नोटांचे आयुष्य कागदी नोटांपेक्षा खूप जास्त असते आणि त्या वारंवार छापाव्या लागत नाहीत.
खराब आणि फाटक्या नोटांच्या त्रासातून नागरिकांची कायमची मुक्ती!
अनेकदा सर्वसामान्यांच्या हातात मळकट, टेपने जोडलेल्या किंवा फाटक्या नोटा येतात, ज्या बाजारात चालवताना मोठी कसरत करावी लागते. या फाटक्या नोटांचा फटका थेट आरबीआयलाही बसतो.
- २३.८ अब्ज नोटा चलनातून बाद: एकट्या आर्थिक वर्ष २०२५ मध्ये आरबीआयला तब्बल २३.८ अब्ज खराब नोटा चलनातून बाहेर फेकाव्या लागल्या.
- ५०० आणि १०० च्या नोटा सर्वाधिक खराब: चलनातून बाद केलेल्या खराब नोटांमध्ये सर्वाधिक संख्या ५०० रुपयांच्या नोटांची होती, तर त्याखालोखाल १०० रुपयांच्या नोटांचा नंबर लागतो.
याउलट, प्लास्टिक नोटा वॉटरप्रूफ आणि न फाटणाऱ्या असल्यामुळे या समस्येपासून देशवासीयांची कायमची सुटका होईल.
एटीएम (ATM) अद्ययावत; बनावट नोटांना बसेल लगाम!
देशातील बँकिंग यंत्रणा आता हायटेक झाली असून एटीएम मशीन्स देखील अत्याधुनिक (अपग्रेड) करण्यात आले आहेत. त्यामुळे पॉलिमर नोटांची ओळख पटवणे, त्यांची मोजणी करणे आणि एटीएममधून त्या बाहेर येण्याची प्रक्रिया अत्यंत सोपी असेल. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, प्लास्टिक नोटांची हुबेहूब नक्कल करणे कठीण असल्यामुळे देशातील बनावट (डुप्लिकेट) नोटांच्या रॅकेटला पूर्णपणे आळा घालण्यासाठी हे एक क्रांतिकारी पाऊल ठरणार आहे.
चलन बाजारातील काही थक्क करणारी आकडेवारी (Statistical Data):
- १५ मे २०२६ ची स्थिती: देशातील एकूण चलनातील नोटा (Currency in Circulation – CiC) वार्षिक आधारावर ११.५ टक्क्यांनी वाढून ४२.८६ लाख कोटी रुपयांच्या ऐतिहासिक उच्चांकी स्तरावर पोहोचली आहे.
- जगातील ६० देशांमध्ये वापर: सध्या जगातील जवळपास ६० देशांमध्ये पॉलिमर (प्लास्टिक) नोटांचा यशस्वी वापर केला जातो.
- पहिला देश: जगातील सर्वात पहिली प्लास्टिक नोट १९८८ मध्ये ऑस्ट्रेलियाने ($१० ची नोट) छापली होती. त्यानंतर सिंगापूर, इंडोनेशिया, थायलंड, मलेशिया आणि कॅनडा (२०११) या देशांनीही हा मार्ग पत्करला.
(नोंद: अमेरिकेचा डॉलर पूर्णपणे प्लास्टिकचा नसून, तेथील काही नोटा कॉटन-लिननच्या मिश्रणापासून बनवल्या जातात.)
बातमीचे ठळक मुद्दे (Quick Highlights):
- नवा निर्णय: आरबीआयकडून देशात प्लास्टिक नोटा आणण्यासाठी चाचपणी सुरू, लवकरच पायलट प्रोजेक्ट होणार.
- प्रचंड खर्च: FY25 मध्ये कागदी नोटा छापण्यासाठी तब्बल ६,३७२.८ कोटी रुपये खर्च झाले.
- कचऱ्यात गेलेले धन: एका वर्षात २३.८ अब्ज खराब नोटा चलनातून बाद, ५०० च्या नोटांची संख्या सर्वाधिक.
- फायदा: प्लास्टिक नोटांमुळे कोट्यवधी रुपयांच्या छपाई खर्चाची बचत होईल आणि बनावट नोटा बंद होतील.
दैनिक रत्नागिरी खबरदार
ISO 9001:2015 CERTIFIED
(RNI NO. MAHMAR/2013/57411)
शासनमान्य रजिस्टर न्यूजपेपर
14:02 29-05-2026
