नवी दिल्ली:
भारतात मागील सलग दोन वर्षे म्हणजेच २०२४ आणि २०२५ मध्ये मॉन्सूनचा पाऊस सरासरीपेक्षा जास्त पडला. यामुळे देशातील धरणे तुडुंब भरली, पिके चांगली आली आणि शेतकऱ्यांना मोठा दिलासा मिळाला. मात्र, यंदा म्हणजेच २०२६ मध्ये हा चांगला काळ संपताना दिसत असून देशावर भीषण दुष्काळाचे सावट निर्माण झाले आहे.
२९ मे रोजी भारतीय हवामान विभागाने (IMD) जाहीर केलेल्या सुधारित अंदाजानुसार, यंदा जून ते सप्टेंबर दरम्यान पडणारा नैऋत्य मोसमी पाऊस (जो भारताच्या वार्षिक पावसाच्या ७०% असतो) सामान्य पावसाच्या तुलनेत फक्त ९० टक्के पडण्याचा अंदाज आहे.
गेल्या १० वर्षांतील सर्वात कोरडा पावसाळा असण्याचा धोका
हवामान विभागाने वर्तवलेला हा अंदाज जर खरा ठरला, तर २०२६ हा गेल्या १० वर्षांतील भारतातील सर्वात कोरडा पावसाळा ठरेल. यापूर्वी २०१५ मध्ये देशात ९० टक्क्यांपेक्षा कमी पाऊस झाला होता, ज्याला ‘कमी पावसाचे वर्ष’ म्हणून गणले गेले होते. त्या वर्षी भारताच्या मोठ्या भागात गंभीर दुष्काळ, शेतीचे प्रचंड नुकसान आणि पाण्याचे मोठे संकट निर्माण झाले होते.
यंदा एकूण पाऊस कमी पडणार आहेच, पण त्याहूनही धक्कादायक गोष्ट म्हणजे देशात अत्यंत कमी पाऊस (दुष्काळी परिस्थिती) असण्याची शक्यता थेट ६० टक्क्यांवर पोहोचली आहे. सामान्यतः दरवर्षी इतका कमी पाऊस पडण्याची शक्यता फक्त १६ टक्केच असते, मात्र यंदा हा अंदाज थेट ६० टक्के वर्तवण्यात आल्याने प्रशासनाची झोप उडाली आहे. ज्या ‘एल निनो’मुळे (El Nino) हे सगळे घडत आहे, त्याने अजून आपले पूर्ण रौद्ररूप दाखवलेले नाही.
नेमका काय आहे हा ‘एल निनो’ आणि त्याचे विज्ञान?
प्रशांत महासागर हा पृथ्वीवरील उष्णतेचे एक मोठे इंजिन आहे. सामान्य परिस्थितीत, पूर्वेकडून पश्चिमेकडे वाहणारे जोरदार वारे समुद्राच्या पृष्ठावरील गरम पाणी इंडोनेशिया आणि ऑस्ट्रेलियाच्या दिशेने ढकलतात. यामुळे दक्षिण अमेरिकेच्या किनारपट्टीवर समुद्राच्या खोलीतून थंड आणि पोषक पाणी वर येते.
वारा आणि समुद्राच्या या चक्राला विज्ञानात ‘वॉकर सर्क्युलेशन’ (Walker Circulation) म्हणतात. ब्रिटिश हवामानशास्त्रज्ञ सर गिल्बर्ट वॉकर यांनी २० व्या शतकाच्या सुरुवातीला याचा शोध लावला होता. हेच चक्र भारताचा मॉन्सून वेळेवर आणि चांगला आणण्यासाठी मुख्य इंजिन म्हणून काम करते.
‘एल निनो’मुळे भारताचा मॉन्सून कसा विस्कळीत होतो?
जेव्हा हे नैसर्गिक इंजिन बिघडते किंवा संथ होते, तेव्हा ‘एल निनो’ची निर्मिती होते. यात पूर्वेकडून वाहणारे वारे कमकुवत होतात आणि समुद्राचे गरम पाणी पुन्हा दक्षिण अमेरिकेकडे सरकते. परिणामी, खोलवरील थंड पाणी वर येणे बंद होते आणि प्रशांत महासागराच्या मध्य व पूर्व भागात समुद्राच्या पाण्याचे तापमान कमालीचे वाढते.
- भारतावर होणारा परिणाम: भारतात पडणारा मॉन्सून हा जमीन आणि समुद्रातील तापमानाच्या फरकावर अवलंबून असतो. उन्हाळ्यात भारताची जमीन खूप तापते, तेव्हा समुद्रावरील ओलसर हवा जमिनीच्या दिशेने वेगाने धावून येते आणि पाऊस पडतो.
- हवा खेचून नेतो: ‘एल निनो’ हे चक्र विस्कळीत करतो. तो पावसाचे ढग निर्माण करणारी ओलसर हवा दक्षिण आशियापासून (भारतापासून) दूर प्रशांत महासागराकडे खेचून नेतो. यामुळे भारतात कमी आर्द्रता पोहोचते आणि पाऊस हुलकावणी देतो.
- इतिहास काय सांगतो?: ऐतिहासिक आकडेवारीनुसार, १९५१ ते २०२२ दरम्यान ज्या ज्या वर्षांमध्ये ‘एल निनो’ची स्थिती निर्माण झाली, त्या वर्षांमध्ये भारतात सरासरीपेक्षा ६० टक्के कमी पाऊस झाला आहे.
…आणि वाईट परिस्थिती अजून यायची आहे!
हवामान विभागाने दिलेल्या माहितीनुसार, प्रशांत महासागरात आता कुठे ‘एल निनो’ची सुरुवात होत आहे. धक्कादायक बाब म्हणजे, मॉन्सूनच्या चार महिन्यांच्या काळात हा ‘एल निनो’ अधिक शक्तिशाली होण्याची शक्यता विविध जागतिक हवामान मॉडेल्सनी वर्तवली आहे.
हा काळ भारतासाठी अत्यंत चिंताजनक आहे. मॉन्सूनचा शेवटचा महिना म्हणजेच सप्टेंबरमध्ये शेतातील पिकांची वाढ जोमाने झालेली असते आणि नेमकी त्याच वेळी पिकांना पावसाची सर्वात जास्त गरज असते. यंदा नेमक्या याच काळात (सप्टेंबरमध्ये) ‘एल निनो’चा धोका सर्वोच्च पातळीवर असणार आहे, ज्यामुळे प करपून जाण्याचा मोठा धोका आहे.
बातमीचे ठळक मुद्दे (Quick Highlights):
- अंदाज: २०२६ मध्ये देशात सामान्य पावसाच्या तुलनेत केवळ ९०% पाऊस पडण्याची शक्यता.
- दुष्काळाची भीती: अत्यंत कमी पाऊस पडण्याची शक्यता नेहमीच्या १६% वरून थेट ६०% वर पोहोचली.
- ऐतिहासिक संदर्भ: अंदाज खरा ठरल्यास २०१५ नंतरचा देशातील सर्वात मोठा कोरडा पावसाळा ठरणार.
- मुख्य कारण: प्रशांत महासागरातील ‘एल निनो’ चक्रामुळे पावसाचे ढग भारतापासून दूर जाण्याचा धोका.
दैनिक रत्नागिरी खबरदार
ISO 9001:2015 CERTIFIED
(RNI NO. MAHMAR/2013/57411)
शासनमान्य रजिस्टर न्यूजपेपर
17:34 30-05-2026
