नवी दिल्ली:
देशातील शेतकरी आणि सर्वसामान्य नागरिक ज्याची चातकासारखी वाट पाहत आहेत, त्या नैऋत्य मान्सूनच्या (South West Monsoon 2026) आगमनाबाबत सध्या ‘तारीख पे तारीख’चा खेळ सुरू असल्याचे पाहायला मिळत आहे. सुरुवातीला मान्सून केरळमध्ये नेहमीच्या वेळेआधीच दाखल होईल, असा अंदाज भारतीय हवामान विभागाने (IMD) वर्तवला होता. मात्र, त्यानंतर या अंदाजात वारंवार बदल करण्यात आले.
सध्याच्या ताज्या हवामान अंदाजानुसार, मान्सून आता ४ जूनपर्यंत केरळात दाखल होण्याची शक्यता आहे. पण, हवामान विभाग मान्सूनच्या आगमनाची तारीख सतत का बदलत आहे? असा प्रश्न आता सर्वसामान्यांना पडला आहे. भारतात वर्षभरात पडणाऱ्या एकूण पावसाच्या तब्बल ७० टक्के पाऊस हा या नैऋत्य मान्सूनमुळे पडतो. त्यामुळे याचे वेळापत्रक बदलल्याने चिंतेचे वातावरण आहे.
२७ मे चा अंदाज थेट ४ जूनवर का गेला?
हवामान विभागाने १५ एप्रिल रोजी चार दिवसांच्या फरकाचा अंदाज ठेवून २७ मे रोजीच केरळमध्ये मान्सून दाखल होईल, असा सुखद अंदाज वर्तवला होता. मे महिन्याच्या अखेरीस दाट ढगांची स्थिती आणि अंदमानमधील पाऊस, हे सर्व पाहता मान्सून लवकर येण्यासाठी परिस्थिती पूर्णपणे अनुकूल होती.
‘मौसम तक’चे संस्थापक देवेंद्र त्रिपाठी यांच्या मते, “त्यावेळची परिस्थिती पाहता मान्सून लवकरच दाखल होईल असे वाटत होते. २३-२४ मे दरम्यान मान्सून अरबी समुद्राचा काही भाग, मालदीव आणि श्रीलंकेत वेगाने पुढे सरकला. पण, त्यानंतर मे महिन्याच्या शेवटच्या आठवड्यात अचानक वातावरणात मोठे बदल झाले आणि मान्सूनची गती मंदावली.”
अंदाज बदलण्यामागची ‘ही’ आहेत ३ मुख्य कारणे:
हवामान शास्त्रज्ञांच्या अभ्यासानुसार, अरबी समुद्र आणि दक्षिण भारतावरील वातावरणीय परिस्थिती अचानक बदलल्यामुळे आयएमडीला (IMD) आपल्या अंदाजात सुधारणा करावी लागली आहे.
- १. पश्चिमी वारे कमकुवत झाले: केरळच्या दिशेने बाष्प (Moisture) वाहून नेणारे वातावरणाच्या खालच्या स्तरावरील पश्चिमी वारे लक्षणीयरीत्या कमकुवत झाले.
- २. विखुरलेले ढग: अरबी समुद्रात ढगांची निर्मिती झाली खरी, पण ती अत्यंत विखुरलेल्या स्वरूपात होती. परिणामी, केरळमध्ये जो पाऊस सातत्यपूर्ण आणि व्यापक स्वरूपात पडायला हवा होता, तसा तो पडू शकला नाही.
- ३. वरच्या स्तरावरील वाऱ्यांची संथ गती: अरबी समुद्रावर मान्सूनसाठी अत्यंत महत्त्वाचे असणारे वरच्या स्तरावरील वारे मजबूत होण्यासाठी अपेक्षेपेक्षा जास्त वेळ लागत आहे.
मान्सूनचे अधिकृत आगमन जाहीर करण्याचे ३ कडक नियम:
केरळमध्ये पाऊस पडत असला तरी हवामान विभाग तोपर्यंत मान्सूनचे अधिकृत आगमन जाहीर करत नाही, जोपर्यंत खालील ३ मुख्य निकष पूर्ण होत नाहीत:
१) पावसाची अट: केरळमधील १४ निश्चित हवामान केंद्रांपैकी किमान ६० टक्के केंद्रांवर सगल दोन दिवस आवश्यक इतक्या पावसाची नोंद झाली पाहिजे. २) वाऱ्यांची दिशा व वेग: पश्चिमेकडून येणारे वारे अत्यंत मजबूत असले पाहिजेत. ३) ढगांची रचना: उपग्रहाच्या चित्रांमध्ये मान्सून प्रणालीशी जोडलेले व्यापक आणि दाट ढग दिसले पाहिजेत.
हवामान विभाग मान्सूनवर लक्ष कसे ठेवतो?
मान्सूनचा अंदाज लावणे हे दिसते तितके सोपे नसून अत्यंत गुंतागुंतीचे आहे. यासाठी हवामान विभाग मानवी नियंत्रणाबाहेर असलेल्या अनेक घटकांचा अभ्यास करण्यासाठी अद्ययावत तंत्रज्ञानाचा वापर करते:
- इन्सॅट (INSAT) उपग्रह: हिंदी महासागर, अरबी समुद्र आणि बंगालच्या उपसागरावरील ढगांची रचना आणि बाष्पाच्या हालचालींचे थेट (Real-time) फोटो मिळवले जातात.
- डॉपलर वेदर रडार: जमिनीच्या जवळ असणारा पाऊस आणि वादळाच्या हालचालींवर अचूक लक्ष ठेवले जाते.
- इतर यंत्रणा: महासागरातील तरंगते बुय (Buoys), स्वयंचलित हवामान केंद्रे आणि पर्जन्यमापक यंत्रांच्या जाळ्याच्या डेटाची विमाने आणि जहाजांच्या निरीक्षणांशी सांगड घालून अंदाज अपडेट केले जातात.
बातमीचे ठळक मुद्दे (Quick Highlights):
- नवा अंदाज: नैऋत्य मान्सून आता २७ मे ऐवजी ४ जूनपर्यंत केरळमध्ये दाखल होण्याची शक्यता.
- वातावरणात बदल: अरबी समुद्रातील पश्चिमी वारे कमकुवत झाल्याने मान्सूनची गती मंदावली.
- तांत्रिक कारण: मान्सून आगमनाचे अंदाज निश्चित तारखेवर नसून बदलत्या हवामान मॉडेल्सवर आधारित असतात.
- यंत्रणा सज्ज: आयएमडी ‘इन्सॅट’ उपग्रह आणि डॉपलर रडारच्या मदतीने मान्सूनच्या प्रत्येक हालचालीवर लक्ष ठेवून आहे.
दैनिक रत्नागिरी खबरदार
ISO 9001:2015 CERTIFIED
(RNI NO. MAHMAR/2013/57411)
शासनमान्य रजिस्टर न्यूजपेपर
11:28 03-06-2026
